Wikia

HistorioPedia

Sławni Ormianie

Dyskusja0
972strony na
tej wiki

Ormianie po upadku Cesarstwa Armenii[1], w 1025 roku, w kilku falach wyemigrowali na Zachód. Większość bogatych oraz książąt — mieszkańców stolicy imperium Ani (Անի) uszli do Polski Wschodniej, ale byli tu obecni już o wiele wcześniej, bo np. węgierskie kroniki z czasów pierwszego króla Świętego Stefana piszą, że w Ostrzychomiu już wtedy była duża ormiańska dzielnica.  Gdzie tylko osiedlili się, bardzo szybko nie tylko zdobyli szacunek miejscowych nieormian, ale stali się motorami postępu i sławnymi osobami. Wielu z nich w danym kraju walczyło Za Waszą Wolność i Naszą — w Polsce wzięli udział we wszystkich powstaniach i zrywach niepodległościowych. Bardzo wielu z nich stało się bohaterami narodowymi, polegli Na Polu Chwały, albo zajęli poczesne miejsca w encyklopediach i słownikach biograficznych. W swojej książce — historii Armenii oraz stosunków węgiersko-ormiańskich i polsko-ormiańskich od 20 lat oczekującej na wydanie i wydawcę, polsko-węgierski Ormianin Roland Antoniewicz szczegółowo opisuje historię bardzo wielu słynnych Ormian (nie tylko Węgrów i Polaków), natomiast z braku miejsca, trzeba tu pominąć wyliczanie konkretów. No i oczywiście wykaz jest niepełny, bo w ostatnich stuleciach bardzo wielu Ormian — Polaków czy Węgrów, z różnych przyczyn zmuszeni byli zataić swoje pochodzenie, o czym Roland Antoniewicz również szczegółowo pisze. Poniżej podajemy dane we większości zaczerpnięte z węgierskiej Metapedii[2], a opracowanych na podstawie rękopisu cudownej książki Rolanda Antoniewicza. Zobacz jeszcze: Słynni Ormianie polscy, Słynni Ormianie węgierscy, Słynni Ormianie rumuńscy, Słynni Ormianie francuscy, Słynni Ormianie rosyjscy, Słynni Amerykano-Ormianie, Amerykano-Ormianie.



Czołowi zagraniczni politycy i wodzowieEdytuj

Jeden z czołowych generałów, a potem marszałków (1804) Napoleona Bonaparte (1804–1814), marszałek Francji, książę Bergu, król Neapolu (1808—1815) Joachim Murat (*1767 †1815) , — właściwe nazwisko Ĥowakim Muratjan (Հովակիմ Մուրադեան) – był Ormianiem z Karabachu, podobnie jak marszałek rosyjskiego cara Pawła I Romanowa (1796–1801), Walerian Madatow (*1782 †1829) — prawdziwe nazwisko Walerjan Rostom Madatjan (Ռոստոմ Մուրադեան) (*1782 †1829) – rówmież pochodził z Karabachu. Jeden z najznaczniejszych ministrów spraw zagranicznych a potem Premier (1878–1879) Egiptu, późniejszy gubernator Sudanu, Boghos Nubar Pasza(*1825 †1899) (arab. بوغوص نوبار باشا, orm. Պօղոս Նուպար փաշա (Bołoz Nubar Pasza), albo najwybitniejszy minister spraw zagranicznych współczesnej Persji, Melkon Khan (Մելքոն) również byli Ormianami. Pewien bardzo bogaty ormiański bankier ze Stambułu, pasza Hagop Zarifi (Հակոբ Զարիֆի) był doradcą finansowym sułtana Abd-ul-Hamida II (1876–1906). Bardzo dużo Ormian znalazło się przy władzy w Serbii oraz w wielkiej Jugosławii. Obok członków dynastii Karađjorđjevič (Карађорђевић) – bocznych krewnych matki Rolanda von Bagratuni, również Nikola Pašič (Никола П. Пашић, *1848 †1926) był Ormianinem i jego oryginalne nazwisko brzmi Pasjan (Բասեան). W 1882 r on był jednym założycieli Serbskiej partii Radykalnej (Српска радикална странка) i jako zwolennik Karađjorđjevičów, należał do opozycji Obrenovičów. Nikola Pašič najpierw był Przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego (1891–1893), potem posłem w Moskwie (1893–1894), w r 1904 i 1908 ministrem spraw zagranicznych i wielokrotnie Premierem Serbii (1891-1892, 1904-1905 ,1906-1908, 1909-1911, 1912-1918), a potem piastował stanowisko premiera Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (1921–1925).W niedalekiej przeszłości bardzo znanym politykiem był cylicyjski Ormianin Iljas Jussef Sarkis (إلياس سركيس‎), w rzeczywistości Sarkisian (Սարգիսեան), jeden z Prezydentów Libanonu (1976–1982). Przez osiem lat był gubernatorem Kalifornii Ormianin George Deukmejian (Դեքմեժիան) (*1928, 1982–1990) oraz były Premier Francji Édouard Balladur Էդուար Բալլադյուր (*1929). Bardzo poważną karierę zrobił Ormianin z Rumunii Varujan Vosganian – Վարուժան Ոսկանյան (*1958), pisarz, poeta, ekonomista i polityk, od jego utworzenia w 1990, prezes a potem wiceprezes Związku Ormian w Rumunii. W 2006 r Vosganian został Ministrem Gospodarki i Handlu w rządzie Călina Constantina Antona Popescu-Tăriceanu, a następnie po restrukturyzacji rządu w 2007 r, Ministrem Gospodarki i Finansów. W 2006 r został wyznaczony z ramienia Rumunii na stanowisko Komisarza w Komisji Europejskiej, ale ponieważ posądzono jego o współpracę z bezpieką (Securitate), zrezygnował z przejęcia tej teki. W tym miejscu bezwględnie należy wymienić także siedmiogrodzkiego węgierskiego poetę, pisarza, pedagoga, redaktora i polityka, z pochodzenia Ormianina — Béla Markó – Բյելա Մարքո (*1951), który podobnie do Rolanda Antoniewicza szczyci się trzema narodowościami. Od jego powstania, jest przywódcą Demokratycznego Związku Węgrów w Rumunii (RMDSZ), od 1990 r jest senatorem z ramienia RMDSZ, był członkiem komisji kultury i szkolnictwa, a potem spraw zagranicznych senatu, w latach 2004–2007 a potem 2009-2012 był Wicepremierem odpowiedzialnym za kulturę, oświatę, naukę i integrację europejską. Ormianinem jest były główny doradca Prezydenta Borysa Jelcyna, Andranik Mihranjan (Անդրանիկ Միխրանյան), oraz były Przewodniczący Trybunału Konstytucyjnego Rosji Władimir Tumanow (Tumanjan — Տումամյան). Ormianką jest była Premier Ukrainy (2007-2010) Julia Wołodymyriwna Tymoszenko (Юлія Володимирівна Тимошенко) z domu Julia Hryhian (Յուլիյա Հրիղյան). Zarówno w Rumunii, Węgrach, Rosji, Ukrainie, Serbii, Libanonie jak i w Kalifornii, Ormianie stanowią znaczny odsetek ludności. Gubernatorem Burmy około 1820 r był Ormianin Sarkis Manukjan (Սարգիս Մանուգեան), który w walnej mierze przyczynił się do zakończenia wojny przeciwko Wielkiej Brytanii. Konsulem Tajlandii w Kolkacie oraz pierwszym prezesem tamtejszej Izby Handlowej był Ormianin Sir Alexander Abgarian. Bardzo wielu cesarzy bizantyjskich również było Ormianami, spośród nich najbardziej znani byli członkowie dynastii Gnúni (Գնունի), jak: Mauryciusz – Φλάβιος Μαυρίκιος Τιβέριος Αύγουστος – Flavius Mauricius Tiberius Augustus (582–602), Filipikos Bardanes – Φιλιππικός Βαρδάνης (711–713), Leon V Armeńczyk — Λέων Ε' ο Αρμένιος (813–820), Leon VI Filozof – Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός (886–912), Konstantyn VII Porfirogeneta – Constantinus Porphyrogennetus – Κωνσταντίνος Ζ' ο Πορφυρογέννητος (913—959), Roman II Porfirogeneta - Ρωμανός Β´ (959–963), Bazyli II Bułgarobójca – Αλέξανδρος Βυζαντινός αυτοκράτορας (976–1025) oraz Konstantyn VIII – Κωνσταντίνος Η (1025–1028). Jednocześnie dynastie Dukas (Δούκας), Palailogos (Παλαιολόγος), Kantakuzenos (Καντακουζηνός) oraz Komnénos (Κομνηνός) — poprzez cylicyjskich Rubenidów (Ռուբինեաններ) były bocznymi liniami rodu ormiańskich arcykapłanów, książąt koronacyjnych i cesarzy Bagratydów (Բագրատունիներ).

Czołowi światowi twórcyEdytuj

Również w życiu kulturalnym Ormianie wszędzie pnęli się i pną na szczyty. Wystarczy tylko wymienić francuskiego piosenkarza Charles Aznavoura (Ազնաւուրեան — Aznavourian) (*1924) oraz amerykańską piosenkarkę Cherilyn La Pierre Sarkisian (Սարգիսեան — Cher) (*1946), pisarza Williama Saroyana (*1908 †1981), czy też rumuńskiego literata Mihai Eminescu (*1850 †1889). Charles Aznavour — który dzisiaj jest ambasadorem Republiki Armenii akredytowanym we Francji, zawsze lubi podkreślić: „jestem w 100 procentach Ormianinem i w 100 procentach Francuzem, ale także i w 100 procentach Węgrem[3] Jego rodzice po rzezi Ormian w Turcji w 1915 r, razem z rodzicami znanego węgierskiego aktora Gábora Agárdi — Gabriela Arkalijana — Գաբրիել Արգալիեան (*1922 †2006) uciekli na Węgry. Jego ojciec zanim wyemigrował do Francji, ukończył studia na budapeszteńskiej akademii sztuk pięknych. Z pochodzenia Ormianinem jest również dziennikarz, literat, reżyser filmowy, historyk, politolog, armenolog, etymolog imion i nazwisk, zakrystian, złoty ministrant Roland Antoniewicz (*1946) (właściwe nazwisko Roland von Bagratuni - Ռոլանդ ֆօն Բագրատունի), który również z dumą podkreśla: „100 százalékban lengyel, 100 százalékban magyar és ugyanakkor 100 százalékban örmény vagyok!” (Jestem w 100% Polakiem, w 100% Węgrem, ale także w 100% Ormianinem). Jego przyjaciółmi byli: Jerzy Giedroyc, Zbigniew Herbert, prawicowy minister Prof.dr. Sándor Győriványi, red. Tibor Pethő, prawicowy gen. Kálmán Kéri, poetka i aktywistka Solidarności Grácia Kerényi, Prof.dr.hab.János Elbert, sekretarz Związku Literatów Węgierskich, pisarz i poeta Zoltán Fábián, skazany przez komunę na 10 lat więzienia Ks.hr.István Keglevich, założyciel prawicowej partii MDF, poeta i socjolog Dénes Csengey i wielu innych czołowych opozycjonistów za komuny. Wielokrotnie był kandydatem do różnych wyróżnień, nagród i odznaczeń, ale z przyczyn poltycznych stale odrzucano jego kandydaturę, nie mógł otrzymać nawet odznaczenia za uratowanie życia pewnego starca! To jego zasługą jest upadek światowego systemu bolszewickiego, który zaczął się od tego, że Roland Antoniewicz po bezprawnym wyrzuceniu jego z Telewizji Węgierskiej, za kuluarami życia politycznego Węgrów, przy walnej pomocy czołowych opozycjonistów, spowodował udany bezkrwawy zamach na jednego z przywódców węgierskiej partii bolszewickiej, który przez to po kilku latach trafił do lamusa kadrowców. Pociągnął za sobą najpierw „wszechmogącego pana życia i śmierci” węgierskich twórców — członka Biura Politycznego oraz sekretarza KC WSPR, Wicepremiera György Aczéla, co spowodowało efekt domino, w rezultacie którego wszystcy „zasłużeni” szefowie komuny, a na końcu sam dyktator Janosz Kadar trafił do lamusa. Upadek węgierskiej komuny spowodował rozpad RWPG i Układu Warszawskiego, a na końcu upadek komuny w pozostałych kadeelach i rozpad „Imperium Szatana” — Związku Sowieckiego. Represjonowany i zniesławiany przez bezpiekę Roland Antoniewicz chociaż przeżył kilka zamachów bezpieki, ale stracił zdrowie i egzystencję. Do przejścia na emeryturę w 2002 r był bezrobotnym. Z pochodzenia Ormianką jest znakomita krakowska aktorka, działaczka charytatywna na rzecz osób niepełnosprawnych i represjonowana przez bezpiekę opozycjonistka w okresie PRL  — Anna Dziadyk-Dymna (Աննա Ջիադիկ) (*1950), która przeżyła zamach bezpieki — sfingowany wypadek samochodowy. Ormianinem był wielki „rosyjski” artysta-malarz marynista Iwan Ajwazowski – Հովհաննես Այվազովսկի – Иван Константинович Айвазовский (*1817 †1900), „amerykański” i „grecki” reżyser filmowy i aktor Elia Kazan (*1909 †2003) – Elia Kazanjoglou – Էլիաս Կազանջօղլո – Ηλίας Καζαντζόγλου, „rumuński” aktor Radu Beligan (Pelikan) — Ռատու Պելիկան (*1918), „austriacki” aktor Raoul Aslan – Raoul Maria Eduard Karl Aslan-Zumpart – Raul Aslanjan – Ռաուլ Ասլանեան (*1890 †1958) oraz „francuski” dramatopisarz i poeta Edmond Rostand (*1868 †1918), którego ojciec był założycielem pierwszego w historii banku spółdzielczego we Francji. Ormianinem był również słynny „francuski“ reżyser filmowy Henri Verneuil (*1920 †2002) (właściwe nazwisko: Aszod Malakjan – Աշոտ Մաղագեան), autor takich filmów, jak „Wróg publiczny nr 1” (1953), „Krowa i więzień” (1959), „Strzelby dla San Sebastian” (1968), „Klan Sycylijczyków” (1969), „Wąż” (1973), „Ciało mojego wroga” (1976), „Tysiąc miliardów dolarów” (1982), i „Złoto dla pazernych” (1984). Inny hollywodski reżyser filmowy James Melkonian również był Ormianinem, podobnie jak jeden z najznaczniejszych twórców amerykańskiego filmu fabularnego, twórca filmu „Królowa Krystyna” z Gretą Garbo w roli tytułowej — Ruben Mamuljan (Rouben Mamoulian - Ռուբեն Զաքարի Մամուլյան) (*1898 †1987), który w młodości żył w Londynie i stamtąd redagował wychodzące w Paryżu ormiańskie czasopismo „Abaka — Ապագա”. Pisząc o twórcach filmowych, bezwzględnie trzeba nadmienić nader smutny fakt, że bardzo wiele gazet oraz encyklopedii filmowych ordynarnie błędnie podaje narodowość wielu ormiańskich twórców, mieszają groch z kapustą: narodowość z obywatelstwem i miejscem urodzenia! Jeżeli ktoś ma dwa, albo nawet trzy narodowości (jak Roland Antoniewicz) — etyka żąda wymienienia wszystkich! Taki kolosalny błąd popełniają ci, którzy na domiar wszystkiego z Ormianina robią jeszcze „Gruzina” tylko dlatego, bo urodził się w Tbilisi[4]! Jest to błąd nie do przebaczenia tym bardziej, bo od tysiącleci ponad połowa mieszkańców tego miasta to Ormianie, a stolicą Gruzji jest tylko od czasów bandyty Stalina! Zresztą w tej wielonarodowościowej metropolii „Gruzinów” (de facto Kartwelijczyków!) jest najmniej! (Sama nazwa jest sztuczna, niehistoryczna, wynaleziona przez Stalina! Uczeni zalecają stosowanie tradycyjnej nazwy Kartwelia!)[5][6] Do światowych twórców należał Ormianin z krwi i kości Zbigniew Herbert - Զբիկնիեւ Խեռբերդ (*Lwów 29 października 1924 †Warszawa 28 lipca 1998) – ekonomista, prawnik, filozof, poeta, pisarz, eseista, dramatopisarz i moralista, długoletni najbardziej szansowny kandydat na literacką Nagrodę Nobla,kawaler Orderu Orła Białego. Spośród Ormian amerykańskich, bezwzględnie należy wymienić znakomitego kompozytora Alan HovhanessaԱլան Յովհաննէս (*1911 †2000). W 1959 r jako najmłodszy członek, przyjęty został w szeregi „Nieśmiertelnych”, czyli członków Francuskiej Akademii (L’Académie française), powieściopisarz i twórca opowiadań humorystycznych, Ormianin z Rosji Henri Troyat – Lew Aslanowitsch Tarassow – Лев Асланович Тарасов – Levon Aslan Torossian – Լևոն Ասլանի Թորոսյան (*1911 †2007). W 1926 r w niemieckiej prasie opublikowano sensacyjną wiadomość, że najwybitniejszy niemiecki poeta przełomu XVIII i XIX wieku i jeden z najbardziej znaczących w skali światowej, dramatopisarz, prozaik, uczony, polityk, wolnomularz Johann Wolfgang Goethe (*1749 †1832) swoją inteligencję, kreatywność i roztropność odziedziczył od swojej matki, która była Ormianką[7], podobnie jeden z największych poetów węgierskich Endre Ady (*1877 †1919) swoje zdolności i inteligencję odziedziczył od swojej matki Márii Pásztor, która z pochodzenia była Ormianką. Wymieniając światowej sławy ormiańskich twórców, nie należy zapomnieć o tych, którzy na swoich ziemiach rodzinnych stworzyli dzieła, do dzisiaj pasjonujące cały świat. Należy do nich znakomity kompozytor Aram Chaczaturian – Արամ Խաչատրյան (*1903 †1978), czy też kompozytor i dyrygent Artemi Harutiun AjwazjanԱրտեմի Այվազյան – Артемий Сергеевич Айвазян (*1902 †1974) ), który dopiero po upadku okupacji sowieckiej powrócił do Erywania, gdzie zmarł i zostal pochowany. Jego melodia ze słowami Oli Obarskiej „Batumi” w wykonaniu bardzo popularnego w Polsce (lata 1959-1974) żeńskiego zespołu wokalnego Filipinek ze Szczecina stała się jedną z popularniejszych piosenek okresu PRL.[8] Z pochodzenia Ormianinem był jeden z najpopularniejszych pisarzy polskich przełomu XIX i XX wieku, powieściopisarz, nowelista i publicysta, laureat literackiej Nagrody Nobla, kawaler francuskiej Legii Honorowej i członek zagraniczny Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności Henryk Sienkiewicz (*1846 †1916). Z pochodzenia Ormianinem był jeden z Wieszczów Narodowych, jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf Juliusz Słowacki (*1809 †1849), który spokrewniony był z arcybiskupem lwowskim obrządku ormiańskiego Izaakiem Mikołajem Isakowiczem. Ormianinem z pochodzenia był wybitny polski kompozytor, dyrygent, pedagog, organista; autor ok. 268 pieśni, operetek, baletów i oper (Halka, Straszny Dwór, Hrabina, Verbum Nobile, Paria) Stanisław Moniuszko (*1819 †1872). Ormianinem był znakomity polski polityk, publicysta oświeceniowy, satyryk, geograf, w latach 1783–1786 rektor Szkoły Głównej Koronnej, referendarz wielki litewski (od 1786 r), podkanclerzy koronny (od 1791 r), radca wydziału skarbu Rady Najwyższej Narodowej (w 1794 r), insurekcji kościuszkowskiej, katolicki prezbiter, kawaler Orderu Orła Białego ks. kanonik Hugo Kołłątaj (*1750 †1812). Z pochodzenia Ormianinem był związany ze środowiskiem Cyganerii Warszawskiej znakomity polski etnograf, rzeźbiarz, konspirator i poeta romantyczny Teofil Lenartowicz (*1822 †1893). Ormianinem był światowej sławy polski reżyser i scenarzysta, poseł na Sejm PRL (1985–1989), autor wielu znakomitych filmów fabularnych (m.inn Faraon, Quo Vadis, Matka Joanna od Aniołów, Prawdziwy koniec wielkiej wojny i Śmierć prezydenta), współzałożyciel i pierwszy prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich — reż. Jerzy Kawalerowicz (*1922 †2007). Ormianinem ze Lwowa był inny reżyser, a zarazem piosenkarz, aktor polski (Sprawa pilota Maresza - 1955, Rancho Texas - 1958, C.K. Dezerterzy - 1985 i inn), reżyser programów rozrywkowych TVP i historyk literatury polskiej, Zastępca Głównego Reżysera Telewizji Polskiej (1975-1981) Jerzy Michotek (*1921 †1995). Z pochodzenia Ormianinem był znakomity jezuita, pedagog, działacz oświatowy, pisarz oświeceniowy i filozof, działacz Komisji Edukacji Narodowej i sekretarz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, członek Towarzystwa Przyjaciół Naukks.Grzegorz Piramowicz SJ (*1735 †1801). Ormianinem jest jeden z największych współczesnych kompozytorów, dyrygent i pedagog muzyczny, przedstawiciel tzw. polskiej szkoły kompozytorskiej w latach sześćdziesiątych, były rektor, do dnia dzisiejszego profesor Akademii Muzycznej w Krakowie, doctor honoris causa m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Yale, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina oraz Akademii Muzycznej w Krakowie, członek Polskiej Akademii UmiejętnościKrzysztof Penderecki (*1933).

Czołowi uczeni światowej sławyEdytuj

Znakomity ormiański uczony Aleksander Kemurdżjan – Ալեքսանդր Լևոնի Քեմուրջյան (1921-2003), inżynier-konstruktor, twórca pierwszego na świecie pojazdu planetarnego Rovers „Łunochod” i systemu kierowania autonomicznymi maszynami, stosowanymi na Ziemi w szczególnie trudnych warunkach, w tym likwidacji awarii w Czarnobylu (robot PP-1). Budowniczy krajowych łazików budowlanych w dużej mierze określił rozwój tej dyscypliny na świecie. Autor podstaw teorii, projektowania i testowania pojazdów planetarnych Rovers. W latach 1959-1963 stworzył on wiele różnych wzorów "połzoljeta" – poduszkowca do badań na powierzchni księżyca, Marsa i Fobosa. Książka „Wybitni ludzi 20 wieku”, opublikowana przez International Biographical Centre (Cambridge, Anglia), Kemurdżjana zalicza do „ najwybitniejszych osób XX wieku”. W 1997 r decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej nazwę „Kemurdżjan” nadano małej planecie w Układzie Słonecznym № 5933. Wiele publikacji naukowych Kemurdżjana ukazały się pod pseudonimami „Aleksandrow Leonovich” lub „Ugoł” (węgiel). Austriacki Ormianin Giacomo Ciamician – Ջակոմո (Հակոբ) Չամիչեան (*1857 †1922), włoski senator, był dziewięciokrotnie nominowany na Nagrodę Nobla. Był wczesnym badaczem w dziedzinie fotochemii, może on być uważany za ojca panelu słonecznego. Miał jeden na swoim dachu, oświetlający pojedynczą żarówkę w swoim laboratorium . W 1912 roku wygłosił referat na 8 Międzynarodowym Kongresie Applied Chemistry, na którym proroczo stwierdził że w przyszłości na całym świecie używana będzie czysta energia, dostarczana przez energię słoneczną! Wiktor Ambarcumian - Վիկտոր Համբարձումյան - Виктор Амазаспович Амбарцумян (*1908 †1996) astronom, który por az pierwszy obserwował galaktyki i zderzenia dwóch galaktyk. W latach 1961-1964 był prezesem Międzynarodowej Unii Astronomicznej, w latach 1970-1974 prezesem Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Naukowych (ICSU), a w latach 1947-1993 był prezesem Akademii Nauk Armeńskiej SRR. Prof.dr.hab. Anna Krzysztofowicz (*1925 †2006) – zoolog, profesor zwyczajny w Zakładzie Zoologii Systematycznej i Zoogeografii Instytutu Zoologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, społecznik, współzałożycielka Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego, redaktor naczelny Biuletynu Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. W latach 1980-1982 była zastępcą przewodniczącego Rady Zakładowej „Solidarności” UJ, od 1981 do 1987 r pełniła funkcję przewodniczącej Archidiecezjalnego Komitetu Pomocy Osobom Represjonowanym. W latach 1984-1987 pełniła funkcję prodziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ. Przy wymienianiu światowej sławy uczonych Ormian, nie wolno zapomnieć o Ignacym Łukasiewiczu (*1822 †1882) – wynalazcy lampy naftowej i twórcy przemysłu naftowego, działaczu niepodległościowym Polski. Mawiano o nim, że wszystkie drogi w Zachodniej Małopolsce brukowane były guldenami Łukasiewicza, bo to co zarobił na tym interesie, łożył w rozwój umiłowanej Polski. Światowej sławy uczonym był Artiom Iwanowicz Mikojan – Արտյոմ Հովհաննեսի Միկոյան – Артём Иванович Микоян – Anuszawan Owanesowicz Mikojan (*1905 †1970) – radziecki konstruktor samolotów MIG, z pochodzenia Ormianin, generał Armii Czerwonej, brat Anastasa Mikojana, Ormianinem był również amerykański astronauta James Philip Bagian. Z pochodzenia Ormianiem był rumuński filozof Vasile Conta (*1815 †1882), którego pradziadowie byli polskimi Ormianami i w XIII wieku wzięli udział w założnieu miasta Argeş. Twórcy nowoczesnego serbochorwackiego języka literackiego — Vuk Karađič (*1787 †1864) i Jernej Kopitar (*1780 †1844) Również byli Ormianami. Ich dziadowie wyemigrowali na Bałkany z małego ormiańskiego księstwa Kopitar/Gobidar będącym autonomną częścią Ormiańskiego Królewstwa Cylicji, które niegdyś było własnością domu Bagratunich, a potem domu Rubenidów. Pradziad Jerneja Kopitara stąd wywędrował do Słowenii. Jernej Kopitar przez długie lata był pracownikiem naukowym nadwornej biblioteki we Wiedniu, walnie przyczyniając się do odnowy języka słoweńskiego, ale wspólnie razem z Karađičem badali XIV-wieczne pamiątki literatury polskiej i w 1834 r we Wiedniu i wspólnie wydali „Psałterz królowej Małgorzaty” — jeden z najstarszych krakowskich psałterzy – „Psałterz Floriański”. Oboje byli częstymi gośćmi we wiedeńskim klasztorze Ormiańskich Ojców Mechitarystów, w którego światowej sławy bibliotece badali prastare rękopisy ormiańskie. Do ich zasługi należy wydanie pierwszego słownika ormiańsko-serbochorwackiego. Dziadowie Vuka Karađiča — byli krewnymi po bocznej linii Karađjorđjevičów, Karajánów i Karapanczyczów (Karapančič/Karapancsik/Karapancsits/Karapančik) księciami z rodu Kaczberuni/Kadżperuni (Քաջբերունի), którzy wówczas z wieloma tysiącami Ormian przybyli do Serbii i wzięli udzial w niejednym powstaniu antytureckim, na czele z powstaniem Karađorđe Petrovića (Kara Dźjordźje Petrowicz). Jedno z najbardziej cenionych na świecie przedsiębiorstw zajmujących się produkcją talerzy perkusyjnych — Avedis Zildjian Company założył w 1618 wnuk alchemika, wynalazcy stopu srebra z miedzią, a potem talerzy perkusyjnych — żyjącego w Turcji Ormianina Avedisa Zildjiana I (Աւեդիս Ջիլիչեան Ա)Avedisa Zildjiana III (Աւեդիս Ջիլիչեան Գ) – czytaj: „Awedis Zildżian”.

Wielkości życia gospodarczego, wojskowości i sportuEdytuj

Na czele listy najznaczniejszych ormiańskich ludzi interesu niewątpliwie znajduje się amerykański multimiliarder, przewodniczący korporacji Tracinda Corporation z siedzibą w Beverly Hills w stanie Kalifornia, Kirk Kerkorian – Գրիգորյան Գրիգոր Ահարոնի (*1917), który poczynając od luksusowych hoteli i jaskiń gry w Las Vegas, aż do najróżniejszych banków i firm komunkacyjnych, w Stanach Zjednoczonych posiada niezliczoną ilość najróżniejszych firm i nieruchomości. Bardzo znanym człowiekiem interesu jest inny amerykański Ormianin Roy Kirkorian (*1945) — Prezes Texocom, dyrektor Metro Arts w Atlanta City. Ormianinem z pochodzenia jest także Sándor Demján - Շանտոռ Տեմեան (*1943) — jeden z najbogatszych ludzi Węgier, handlowiec, bankier, inwestor, filantrop, najbardziej znany i wpływowy węgierski człowiek interesu. Ormianami są długoletni mistrzowie śwata w szachach Garri Kasparov – Գարրի Կասպարով (*1963) oraz Anatol Karpow – Անատոլի Եվգենևիչ Կարպով (*1951), a także mistrz świata w tenisie Andre Agassi – Անդրե Քըրք Աղասի Անգլերեն (*1970). W okresie II wojny światowej 106 żołnierzy, marynarzy i pilotów – Ormian otrzymało tytuł Bohatera Związku Radzieckiego, a 60 oficerów — Ormian zostało generałem, marszałkiem lub admirałem.[9] Najsławniejszymi spośród nich byli: marszałek Owannes Bagramjan — Հովհաննես Խաչատուրի Բաղրամյան, admirał Owannes Isakow – Հովհաննես Ստեփանի Իսակով oraz marszałek lotnictwa Armenak Hudjakow – Արմենակ Արտեմ Խանֆերյանց. Ze strony hitlerowskiej Ormianinem z pochodzenia był generał Heinz von Guderian (*1888 †1954), autor wydanej w 1937 r sławnej książki „Achtung Panzer“, który wprawdzie nienawidził Hitlera, ale wzamian za awans wstąpił na jego służbę.On był tym jedynym człowiekiem, który na początku 1945 r, po kolejnym wybuchu histerii Hitlera, stracił cierpliwość i porządnie nawymyślał Führerowi wiedząc, że przez to nie rozstrzelają jego. Ale trochę przeliczył się, bo stracił łaskę zbrodniarza wojennego.[10] Wielu zasłużonych wyższych oficerów z pochodzenia Ormian, walczyło w węgierskiej Wiośnie Ludów — Rewolucji Wyzwoleńczo-Narodowej lat 1848-1949. Należał do nich generał János Czetz (Cec) – Juan Fernando Czetz — Յանոշ Ցեց (*1822 †1904), który pod rozkazami również Ormianina gen. Józefa Bema pełnił obowiązki dowódcy brygady, po wyruszeniu Bema do Banatu był tymczasowym dowódcą armii siedmiogrodzkiej, w roku 1859 był jednym z organizatorów Legionu Węgierskiego we Włoszech, jeszcze w tym samym roku, po pokoju w Villafranca wyemigrował do Argentyny, w Buenos Aires założył Wojskowy Instytut Kartograficzny i przez 25 lat był dyrektorem Akademii Wojskowej (Colegio Militar), w wojnie przeciwko Paragwajowi (1864–1870) był głównodowodzącym. Osobno należy wymienić węgierskich bohaterów narodowych – Ormian straconych przez Austriaków w 1849 r w mieście Arad: generała Kiss Ernő (*1799 †1849), pułkownika Lázár Vilmosa (*1815 †1849) oraz generała Török Ignáca (*1795 †1849), bezprawnie posądzonych o „zdradę stanu” i skazanych na śmierć w procesie koncepcyjnym. Cześć Ich Pamięci! Do bohaterów węgierskiej Wiosny Ludów — Ormian należy jeszcze hrabia generał Lázár György (*1807 †1861) oraz generał Mály Mihály (*1799 †1858). O Józefie Bemie poniżej. Do Poległych na Polu Chwały bohaterów narodowych – Ormian należy dziad Rolanda Antoniewicza – artysta malarz, płk. Zygmunt Antoniewicz (*1874 †1919), który jako oficer razem ze swoim ojcem ppłk. Michałem Wacławem Antoniewiczem brał udział w Powstaniu Wielkopolskim (1918-1919), a potem był dowódcą oddziału d/s specjalnych poruczeń w wojnie polsko-bolszewickiej (1919–1921) i pod Lwowem został śmiertelnie ranny. Rozkazem marszałka Józefa Piłsudskiego pośmiertnie awansowany został do stopnia generała brygady i odznaczony Krzyżem Wielkim z Gwiazdą Orderu Virtuti Militari.[11]Cześć Jego Pamięci! Spośród dowódców wojny polsko-bolszewickiej, z pochodzenia Ormianami byli także gen. Bolesław Popowicz (*1878 †1937) oraz gen. Wacław Iwaszkiewicz (*1871 †1922). Przed wybuchem I wojny światowej, Bolesław Popowicz po ukończeniu Uniwersytetu Lwowskiego, jako porucznik armii austro-węgierskiej walczył we Włoszech, w Albanii, Czarnogórze i na Ukrainie. W 1918 r przeszedł do Wojska Polskiego. Na czele pułku walczył w wojnie polsko-bolszewickiej i wziął udział w zajęciu Kijowa. W latach 1920-1921 był dowódcą III Brygady Piechoty Legionów, walczył w obronie Warszawy a potem w walkach pościgowych nad Niemnem. W latach 1921-1936 był dowódcą piechoty dywizyjnej 1 Dywizji Piechoty Legionów. W 1927 r został awansowany do stopnia generała brygady. W 1935 r wybrano jego senatorem, zmarł w 1937 r we Lwowie. Gen. Wacław Iwaszkiewicz (Wacław Teodor Iwaszkiewicz-Rudoszański) karierę wojskową rozpoczął w armii rosyjskiej, był generałem majorem. W 1900 r brał udział w interwencji rosyjskiej przeciwko powstaniu bokserów. Uczestniczył w wojnie rosyjsko-japońskiej w obronie Port Artur. W czasie I wojny światowej w 1914 r brał udział w bitwie pod Łodzią za co awansowano jego do stopnia generała majora. W 1915 r brał udział w obronie Warszawy przeciwko wojskom pruskim, pod Rygą został ranny. W 1918 r przeszedł do Wojska Polskiego jako generał podporucznik. Podczas wojny polsko-bolszewickiej był dowódcą frontów: Galicyjsko-Wołyńskiego, Galicyjskiego i Podolskiego. W 1920 r w czasie wyprawy kijowskiej był dowódcą 6 Armii. Zmarł w grudniu 1922 r w Warszawie. Wspaniałym patriotą polskim był Ormianin ppłk Walerian Tumanowicz „Jagodziński” (*1894 †1947), żołnierz Legionów Polskich w latach 1914–1920, odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych za udział w wojnie ukraińskiej i polsko – bolszewickiej w 1919 - 1920 r, oficer WP odznaczony Krzyżem Zasługi, Krzyżem za Wojnę, Krzyżem Niepodległości oraz Medalem Dziesięciolecia, organizator i inspektor Inspektoratu ZWZ-AK Mielec w latach 1940-1944, kierownik akcji "Ż" w Obszarze "Południowym" DSZ i WiN w latach 1945-1946, aresztowany przez bolszewicką bezpiekę 22 września 1947 w Krakowie. Był jednym z 17 oskarżonych w procesie II Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość i członków Polskiego Stronnictwa Ludowego w Krakowie, który toczył się od 11 sierpnia do 10 września 1947 r przed Wojskowym Sądem Rejonowym przy ul. Senackiej 1. Skazany na karę śmierci i zamordowany 13 listopada 1947 w więzieniu przy ul. Montelupich. Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie postanowieniem z 17 stycznia 1992 r. unieważnił wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie z 10 września 1947 r. Cześć Jego Pamięci!



Zagadką stulecia przyjaźń Bema i Petőfiego oraz śmierć poety Edytuj

Z pochodzenia Ormianinem był także „świetlna gwiazda Ostrołęki”, bohater węgierskiej Wiosny Ludów — generał Józef Bem — Հովսեբ Բեմ (*1794 †1850), który zmierzch swojego życia spędził w Cylicji należącej do historycznej Armenii Wielkiej – w do dzisiaj we większości zamieszkałym przez Ormian mieście Aleppo. Józef Bem był potomkiem bardzo wpływowej ormiańskiej rodziny mieszczańskiej ze Lwowa. Rodzina Bem (Behm) przez pewien czas mieszkała na Dolnym Śląsku i w 1803 r została nobilitowana. Najznaczniejszymi osobistościami spośród nich był kanonik ks.Jakób Behm (Bem) (*1760 †1841), literat i pedagog Antoni Gustaw Bem (*1848 †1902), oraz burmistrz Wojciech Bem (*1717 †?). Ojciec Józefa Bema, Andrzej Bem (*1764 †?) z kolei był sędzią Forum Nobilium – autonomnego sądu ormiańskiego[12] Jednym z wczesnych (bawarskich) odgałęzień rodziny Bem była rodzina Pehm, a najznaczniejszym przedstawicielem węgierskiej linii tego domu był węgierski Prymas i kardynał ks.József Mindszenty (*1829 †1975), który jako proboszcz w Zalaegerszeg nazywał się jeszcze József Pehm[13] W Węgrach powszechnie wiadomo, że Bem nie znał węgierskiego i niemieckiego, podczas kiedy światowej sławy znakomity węgierski poeta i adiutant Bema mjr.Sándor Petőfi [14](*1823 †?1849) nie znał polskiego i niemieckiego. Jednak nikt spośród historyków i historyków literatury dotychczas nie zadał sobie pytania: „w takim razie w jakim języku komunikowali się ze sobą”?! Na pytanie to najbardziej prawdopodobną odpowiedź znalazł Roland Antoniewicz, który przewertował wiedeńskie archiwa oraz natknął się na ślad Petőfiego w Erywaniu. Zdaniem historyków rodzice Sándora Petőfiego nazywali się Petrovics. Fakt, ale zapomnieli szukać dalszych śladów rodziny w archiwach cesarskich we Wiedniu, gdzie znajduje się mnóstwo dokumentów o tym, że Ormianie o nazwisku Bedrosian/Bedrossian/Petrosian (Պետրոսյան) po indygenacji nosili nazwisko Petrovič/Petrovics/Petrovits/Petrowicz/Piotrowicz, jeżeli zamieszkali na terenach słowiańskich, ale na terenie Węgier nosili nazwisko Pető/Petőfi/Péterffy/Péterfia — czyli węgierską odmianę tego samego nazwiska! Przed upadkiem Węgierskiej Rewolucji lat 1848-1849, jedną z ostatnich bitew stoczona była pod Segesvár (Sighișoara, Schäßburg) 31 lipca 1849 r, w której adiutant Bema bez śladu zaginął. Obecnie historycy tą datę traktują jako datę śmierci Petőfiego. Tymczasem Roland Antoniewicz będąc w latach 1992-1993 w Republice Armenia i na Karabachu, odkrył ślad Petőfiego, który prawdopodobnie w Segesvár trafił do niewoli rosyjskiego kata narodów gen. Paskiewicza i przewieziony został do obozu na jego włościach w Północnej Armenii. (Kat Warszawy Paskiewicz był również księciem Erywania.) Stąd Petőfi jako Ormianin z łatwością mógł uciec! W jednej z ormiańskich encyklopedii figuruje on jako Aleksander Pető (Александр Петo). Nie tylko zdjęcie przypomina wielkiego węgierskiego poetę, ale także szereg dziwnych faktów biograficznych! Miejsce i datę urodzenia podano za nieznaną. Szkoły ponoć ukończył w Tbilisi, gdzie trudno szukać danych biograficznych kogokolwiek. Ten Pető był aktorem i poetą, czyli również trafny strzał! No i liberałem, który przyłączył się do wolnych oddziałów ormiańskich nękających Turków, nad jeziorem Wan oddział jego został otoczony i zlikwidowany przez Osmanów. Przypadki zdarzają się, ale nie aż tak dużo![15]

Czołowi duchowniEdytuj

Spośród czołowych środkowo-wschodnio-europejskich duchownych ormiańskiego pochodzenia, na pierwszym miejscu trzeba wymienić siedmiogrodzkiego Węgra-Ormianina Lewona-Karapeta Palandsiana – w innych transkrypcjach: Levon Garabed Baljian, Lewon Karapet Palczian, Lewon Vazken Balgian (*1908 †1994), który w latach 1951–1954 był biskupem liczącego ponad 1700 lat Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego (Հայ Արաքելական Եկեղեցի) na Mołdawię, Siedmiogród, Chorwację, Bułgarię i Węgry z siedzibą w Bukareszcie, a w latach 1954–1994 jako Wazgen I (Վազգեն Ա - Առաջին) został Patriarką-Katolikosem Wszech Ormian (Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս). Archiopatem-arcybiskupem Zakonu Mechitarystów (benedyktynów ormiańskich, benedyktynów obrządku ormiańskiego — Մխիթարեան) w Wenecji był węgierski Ormianin István Ákoncz-Kövér — Իշտվան Ագոնց-Գէվյեր O. M. M. A. (*1740 †1824). Archiopatem-arcybiskupem Zakonu Mechitarystów (benedyktynów ormiańskich, benedyktynów obrządku ormiańskiego — Մխիթարեան) we Wiedniu byli Ormianie węgierscy Gergely Govrik — Կրիկոր Կովրիգ O. M. M. A. (*1842 †?) oraz Gregoris Owsep Manjan – Կրիկորիս Հովսեբ Մանեան O.M.M.A. (*1906 †1994). Ormianinem węgierskim był wielki dobroczyńca 140-tysięcznej rzeszy polskich uchodźców w okresie II wojny światowej, węgierski Prymas i kardynał ks. József Mindszenty (*1829 †1975), który jako proboszcz w Zalaegerszeg nazywał się jeszcze József Pehm — o którym już pisaliśmy. Ormianinem węgierskim był siedmiogrodzki biskup, ks. György Mártonffy (*1668 †1721), siedmiogrodzki profesor-jezuita, biskup, baron ks.József Mártonfi (*1746 †1815), siedmiogrodzki biskup ks. Dr.Antal Jakab (*1909 †1993), który jako proboszcz w Buzásbesnyő 13 lat przesiedział we więzieniu rumuńskiej bezpieki Securitate i w 1971 r przez papieża Pawła VI został mianowany i wyświęcony biskupem koadjutorem przy również węgierskim Ormianinie, skazanym w 1951 r przez rumuńską komunę na dożywocie[16] biskupie siedmiogrodzkim ks. Áronie Mártonie(*1896 †1980). Ormianinem węgierskim z pochodzenia był nadiszpan w Székelyudvarhely, główny zarządca Siedmiogrodzkiego Kościoła Unitariuszy baron Gábor Daniel (*1824 †1915) oraz główny zarządca Budapeszteńskiego Kościoła Unitariuszy baron Gábor Daniel (*1880 †1957). Kompozytorem bardzo wielu psalmów śpiewanych w kościołach katolickich Węgier[17] był ksiądz franciszaknin kompozytor, pisarz i profesor muzyki Simon Jakundián (*1813 †1894). Armenologią zajmowali się tacy księża – węgierscy Ormianie, jak ks proboszcz Ferenc Alexa (*1890 †?) oraz ks. kanonik Jakab Markovics (*1820 †1891). W okresie II wojna światowaII wojny światowej bardzo wiele żydów, w tym Polaków uratowali proboszczowie budapeszteńskiej parafii ormiańsko-katolickiej Dániel Kádár (*1916 †1988) i Antal Vörtánesz Pungucz (*? †1946). Znakomitymi polskimi księżmi obrządku ormiańskiego byli: proboszcz kościoła ormiańskiego w Stanisławowie, dziekan parafii ormiańskich na Pokuciu, kanonik honorowy katedry ormiańskiej i sędzia Forum Nobilium (autonomnego szlacheckiego sądu ormiańskiego we Lwowie) — ks. Dominik Bołoz Antoniewicz (1736-1795), proboszcz kościoła ormiańskiego w Stanisławowie, dziekan parafii ormiańskich na Pokuciu i kanonik honorowy lwowski ks. Antoni Bołoz Antoniewicz (1758-1815)oraz znakomity jezuita, kaznodzieja i pisarz religijny ks. Karol Bołoz Antoniewicz (1807-1852) oraz bibliotekarz, katecheta, profesor nauk biblijnychks, armenolog – badacz historii Ormian polskich, dominikanin ks. Sadok Barącz – O. Sadok Wincenty Fererjusz Barącz (*1814 †1892). Spośród współczesnych Ormian polskich – księży na największą uwagę zasługuje opozycjonista z czasów PRL, poeta, felietonista, historyk Kościoła, jeden z funkcjonariuszy Solidarności, działacz społeczny, dobroczyńca osób niepełnospranych, wieloletni uczestnik opozycji antykomunistycznej w PRL, duchowny katolicki obrządków ormiańskiego i łacińskiego, represjonowany przez bezpiekę, dwukrotnie bardzo ciężko pobity przez funkcjonariuszy bandyckiej Służby Bezpieczeństwa, członek Krakowskiego Społecznego Komitetu Poparcia Jarosława Kaczyńskiego w przyspieszonych wyborach prezydenckich, organizator oraz uczestnik niezliczonej ilości konwojów humanitarnych m.in. do krajów byłej Jugosławii, Czeczenii, Albanii, Ukrainy, w tym części we współpracy z Polską Akcją Humanitarną Janiny Ochojskiej, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, kanonik honorowy archidiecezji krakowskiej (z tytułu zrezygnował w 2006 r), proboszcz ormiańsko-katolickiej parafii południowej z siedzibą w kościele Trójcy Świętej w Gliwicach – ks. Tadeusz Bohdan Isakowicz-Zaleski – Թադևոս Վարդապետ Իսահակյան-Զալեսկին, – Tatewos Wartapet Isahakian-Zaleski, pseud. Jacek Partyka, Jan Kresowiak, Ksiądz Robak (*1956), spokrewniony z arcybiskupem lwowskim obrządku ormiańskiego Izaakiem Mikołajem Isakowiczem oraz z Juliuszem Słowackim. W okresie komuny w Rumunii represionowano bardzo wielu księży, z pochodzenia węgierskich Ormian. Należeli do nich: proboszcz z miejscowości Anina w municypium Arad, ks. Péter Dermendzin (*1938) – Securitate w 1970 r aresztowała jego i skazała na osiem lat więzienia, po wyjściu z więzienia deportowano jego do Niemiec; proboszcza z Torja, ks.Árpáda Ábraháma (*1915 †1958)w 1957 r aresztowała Securitate i po „przyznaniu się do winy” skazano na śmierć, egzekucję dokonano we więzieniu w Jilawa; kapłana z Kolozsvár (Cluj) ks. Miklósa Pattantyus–Ábraháma (*1907) Securitate czterokrotnie aresztowała i trzykrotnie uwięziła, ogółem na 7 lat 4 miesiące i 6 dni; proboszcza z Csíkszereda (Miercurea Ciuc – Szeklerburg) ks. Józsefa Antala (*1909) w 1949 r aresztowano i prawie rok przebywał we więzieniu; nauczyciel religii z Székelyudvarhely (Odorheiu Secuiesc – Areopolis – Oderhellen), ks. László Jakaba (*1911) w 1952 r aresztowała bezpieka i ponad rok torturowała. Lista jest niepełna. Czterotomowa pokaźna książka niedawno zmarłego węgierskiego historyka kościoła, Károlya Hetényi Varga publikuje bardzo długą listę biograficzną duchownych represionowanych w okresie komuny na terenie Wielkich Węgier[18], nie wymiejając jednak ofiar z innych kościołów węgierskich, które również były bardzo poważne. Lista ta również dlatego jest niepełna, bo tylko konkretnie znając pochodzenie ormiańskie lub drzewo rodowe danej osoby, można stuprocentowo stwierdzić jego ormianskość. Tymczasem od czasów kontrreformacji, wszędzie w Europie środkowo-wschodniej prowadzono skrytą politykę asymilacyjną na szkodę wszystkich mniejszości narodowych, co doprowadziło do zniknięcia z rejestrów wielu tysięcy Ormian. Książka podobna do dzieła Károlya Hetényi Varga w Polsce dotychczas nie ukazała się – pisze w 1971 r Roland Antoniewicz[19] w krytyce książki Stanisława Podlewskiego „Wierni Bogu i Ojczyźnie”[20], wymieniając tych duchownych polskich – z pochodzenia Ormian, którzy w okresie II wojny światowej wzięli udział w antyhitlerowskim ruchu oporu. należeli do nich: kapłan ormiańskiej archikatedry lwowskiej, ks. Bohdan Agopsowicz (*1908 †?), którego aresztowano podczas nielegalnego przekroczenia granicy. Z notatki nie wynikają jego dalsze losy. Wiemy jednak, że były wikary katedralny i katecheta w szkole Benedyktynek ormiańskich we Lwowie, w czasie II wojny światowej zaangażował się w pracę konspiracyjną, pomając żołnierzom polskim w przekraczaniu granicy z Rumunią, podczas przerzutów korzystjąc z pomocy rodzin ormiańskich w rodzinnych Kutach. W maju 1940 on również chciał przedostać się do Francji, ale podczas przepływania rzeki granicznej Czeremosz pod Kutami zginął od kul żołnierzy sowieckich. Nie wiadomo gdzie jest pochowany. Cześć Jego Pamięci! Według informacji Podlewskiego, bardzo wielu polskich duchownych pochodzenia ormiańskiego w okresie II wojny światowej brało udział w ruchu oporu, przeważnie jako kapelani polowi. Neleżeli do nich: ks. kpt. Adam Abramowicz pseudonim „Romuald“; o. Kapucyn Jan Anuszkiewicz — ojciec Damian, którego razem z innymi zakonnikami z klasztoru hitlerowcy zabrali do Oświęcimia, gdzie zginął śmiercią męczeńską. Cześć Jego Pamięci! Ks. kapitan Antoni Czajkowski — pseudonim „Badur“; ks. płk. Jerzy Sienkiewicz — pseudonim „Guzenda“, który był zastępcą naczelnego kapelana Armii Krajowej i tylko o kilka lat przeżył II wojna światowaII wojnę światową: do śmierci był proboszczem we wsi Żukowo koło Milanówka pod Warszawą; oraz ks. Piotr Tomaszewicz[21]. Pochodzenia ormiańskiego jest ks. Stefan Moszoro-Dąbrowski (*1957) kapłan rzymskokatolicki, numerariusz, członek Prałatury Personalnej Opus Dei. Autor scenariusza do filmu Pójdź za mną. Testament Jana Pawła II. oraz nagrań radiowych dla Radia Józef. Pisuje felietony w katolickim tygodniku Idziemy. W latach 1989-1999 był wikariuszem regionalnym Prałata Opus Dei na Polskę, obecnie pełni funkcję Kierownika duchowego Prałatury w Polsce. Jego matka Ludmiła Dąbrowska (* 1917) uniknęła aresztowania przez NKWD we Lwowie w 1939, uciekła do Krakowa. Krótko później została aresztowana, pod koniec wojny trafiła do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Po wojnie wyemigrowała do Londynu, gdzie poznała męża, polskiego emigranta Kazimierza Moszoro. Ukończył wyższe studia inżynierskie na wydziale elektroniki w Argentynie. Studiował teologię w Rzymie. Obronił doktorat na Uniwersytecie Nawarry w Pampelunie (Hiszpania). 6 czerwca 1982 r. papież Jan Paweł II udzielił mu święceń kapłańskich. Przy nakreślaniu postaci najznaczniejszych duchownych pochodzenia ormiańskiego, nie można zapomnieć o arcypasterzach ormiańskiej archidiecezji lwowskiej. Z braku miejsca, tu jedynie wymienimy ich, wyjątek robiąc z ostatnią postacią panteonu, aresztowanego przez sowieckich bandytów i wywiezionego na Sybir administratora archidiecezji — ks. Dionizego Kajetanowicza (* 1878 †1954). Życiorys ks. Dionizego Kajetanowicza, jest niezwykły. Był wikariuszem kapitulnym, infułatem, ostatnim administratorem archidiecezji lwowskiej obrządku ormiańskiego. W czasie II wojny światowej uratował bardzo wielu Żydów, wydając im metryki chrztu, za co aresztowany został przez Niemców 13 kwietnia 1943. Wypuszczony dzięki interwencji metropolity greckokatolickiego Andrzeja Szeptyckiego. Z pomocy tego ostatniego korzystał również w kontaktach ze Stolicą Apostolską. 26 listopada 1945 ponownie aresztowany, tym razem przez sowieckie NKWD. Pod fałszywymi zarzutami skazany 8 marca 1946 na 10 lat łagrów, konfiskatę mienia i pozbawienie praw publicznych na 5 lat. W czasie uwięzienia dużo pisał; głównie poezję polską i łacińską oraz utwory religijne. Zmarł na Sybirze 18 stycznia 1954, kilka dni przed zwolnieniem. Cześć Jego Pamięci! A oto lista arcybiskupów metropolitów lwowskich obrządku ormiańskiego (1630-1954): ks. 1. (1630-1681) Mikołaj Torosowicz (*1605 †1681) — osoba nader kontrowersyjna wśród Ormian z powodu roli w rozłamie kościoła ormiańskiego w Polsce i w Węgrach[22][23]; 2. (1681–1715) Wartan Hunanian (*1644 †1715); 3. (1681–1686 administrator, 1698–1709 koadjutor) Deodat Nersesowicz (*?1650 †1709); 4. (1715–1751) Jan Tobiasz Augustynowicz (*1664 †1751); 5. (1751–1783) Jakub Stefan Augustynowicz (*1701 †1783); 6. (1783–1798) Jakub Walerian Tumanowicz (*1714 †1798); 7. (1801–1816) Jan Jakub Symonowicz (*1740 †1816); 7. (1817–1831) Kajetan Augustyn Warteresiewicz (*1755 †1831); 8. (1832–1858) Samuel Cyryl Stefanowicz (*1755 †1858); 9. (1858–1875) Grzegorz Michał Szymonowicz (*1804 †1875); 10. (1875–1881) Grzegorz Józef Romaszkan (*1809 †1881); 11. (1882–1901) Izaak Mikołaj Isakowicz (*1824 †1901), patriota polski, pisarz, spokrewniony z Juliuszem Słowackim i z ks.Tadeuszem Isakowiczem - Zaleskim, ; 12. (1901–1938) Józef Teofil Teodorowicz (*1864 †1938); 13. (1939–1954 – administrator) Dionizy Kajetanowicz (*1878 †1954).

LinkiEdytuj

Literatura źródłowaEdytuj

  • Abjegján, M. : Istorija srjednjearmjanskoj litjeraturi, Erywań 1948. (М. Абегян: История среднеармянской литературы. Ереван, 1948.)
  • Abaza, Viktor: Istorija Armenii, Sankt Petersburg, 1888 (Виктор А. Абаза: Исторія Арменіи. С. Петерсбургъ, типографія И.Н.Скороходова, 1888.)
  • Ács Zoltán: Nemzetiségek a történelmi Magyarországon. Budapest, Kossuth Könyvkiadó, 1996.
  • Akopjan, T. H.: Oczjerk istorii Jerewana. Erywań, 1977. (Т. Х. Акопян: Очерк истории Еревана. Ереван, Издательство Ереванского Университета, 1977.).
  • Agajan, C. P. Arutjunjan, S. R.Mnacakanjan, A.N.: Istorija Armjánskawo naroda, Erywań, »Lujs«, 1990. (Ц. П. Агаян — Ш. Р. Арутюнян — А. Н. Мнацаканян: История армянского народа. Ереван, »Луйс«, 1990.).
  • Agatangelos: Historia regis Tiridates et S. Georgi. Langlois, 1867.
  • Agathangelos: History of the Armenians Albany, State University of New York Press,1976.
  • Ács Zoltán: Nemzetiségek a történelmi Magyarországon. Budapest, Kossuth Könyvkiadó, 1996.
  • Akopjan, A. A. : Albania—Ałwank v Grjeko—Latinskih i Drjewnjearmjanskih Istocznikah. Erywań, 1987. (А. А. Акопян: Албания—Алуанк в греко—латинских и древнеармянских источниках. Ереван, 1987.)
  • Akopjan, Sz. M. : Zapadnaja Armenija w planah impjerjalisticzeskih dźerżsaw. Erywań, 1987. (С. М. Акоп-ян: Западная Армения в планах империалистических держав. Изд. АН Армянской ССР, Ереван, 1967.)
  • Akopjan, T. H. : Ani, stolica sredńewjekawoj Armenii. Izdatjelstwo Jerewanskawo Uniwjersitjeta, Erywań, 1985. (Т. Х. Акопян: Ани, столица средневековой Армении. Ереван, Издательство Ереванского Университета, 1985.).
  • Akopjan, T. H. : Oczjerk istorii Jerewána. Erywań, 1977. (Т. Х. Акопян: Очерк истории Еревана. Ереван, Издательство Ереванского Университета, 1977.).
  • Akopjan, Z. A. : Armjenowjedjenije v Rossiji, Erywań, 1988. (З. А. Акопян: Арменоведение в России. Ереван, 1977.)
  • Aleksandropulos, M. : Putjeszestwije w Armjeniju. Moskwa, »Progress«, 1985. (M. Aлександропулос: Путешествие в Армению. Μητσοσ Αλεξανδροπουλος¨: Οι Αρμενδεσ. Ταξίδι στη χώρα τουζ γαι οτην ιστοριά τουζ.) Москва, »Прогресс«, 1985.)
  • Alem, Jean—Pierre: L'Arménie. Paris, Press Univ. de France, 1972.
  • Ananjan, ŻorjeszHaczaturjan, Wartan: Armjanskije obszczini Rossiji. Erywań, 1993. (Жорес Ананян — Вартан Хачатурян: Армянские общины России. Издательство »М. Варандян«, Ереван, 1993).
  • Angold, Michael: Cesarstwo Bizantyjskie 1025—1204. Historia polityczna. Wrocław – Warszawa – Kraków, Wydawnictwo Ossolineum, 1993.
  • Annijskij, Aleksandr: Drewnije Armjanskije istoriki kak istoriczjeskije istoczniki, Odessa, 1899. Александръ Аннийский: Древние армянские историки как исторические источники. Одесса, 1899.)
  • Anonim. Obszerna wiadomość o połączeniu narodu ormiańsko—polskiego z kościołem rzymskim r. 1676. Źródła dziejowe. Dzieje zjednoczenia Ormian polskich z kościołem rzymskim. Wydał A. Pawiński, Warszawa 1876.
  • Antoniewicz–Bołoz, J. : O sztuce polskich Ormian (architektura, malarstwo, ornamentyka), „Kwartalnik Historyczny“, t.10. Lwów, 1896.;
  • Arakiel z Tebryzu – Առաքել Դավրիժեցի: Księga dziejów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, ISBN: 8306005074
  • Arakjeljan, B. N. Agajan, C. P. Parsamjan, V. A. : Istorija armjanskawo naroda. Erywań, »Lujs«, 1989. (Б. Н. Аракелян — Ц. П. Агаян: — В. А. Парсамян: История армянского народа. Ереван, »Луйс«, 1989.).
  • Arat, Mari Kristin: Die Wiener Mechitharisten: armenische Mönche in der Diaspora. Böhlau, Wien - Köln 1990. ISBN 3-205-05230-7
  • Ardzrouni, Thoma: Histoire des Ardzrouni. Ed.M.Brosset, Paris 1874.
  • Arkasz, M. : Istorija Ukraini–Rusi. Kiîv, Visczaja Szkola, Kijów 1993. (М. Аркаш: Історія України–Русі. Київ, Віщая Школа, 1993)
  • Armenica w prasie polskiej lat 1987—1988. Wybrał dr. Jerzy Szokalski. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1988.
  • Armjanskij wapros. Enciklopedija, Erywań, Glawnaja Redakcija Armjanskoj Enciklopedii,1991. (Армянский Вопрос. Энциклопедия. Главная Редакция Армянской Энциклопедии, Ереван, 1991.).
  • Armjanskij sudźebnik Mhitara Gosza (Datastanagirk Hajoc Mhitaraj Goszi, Jereván, 1954. (Армянский судебник Мхитара Гоша. Изд. АН Арм. ССР, Ереван, 1954.)
  • Armjanskije kompozitori. Erywań, 1956. (Армянские композиторы. Ереван, Армянское Государственное Издательство, 1956.)
  • Armjanskije ljegendi i predanija. Erywań, »Lujs«, 1988. (Армянские легенды и предания. Ереван, »Луйс«, 1988.
  • Aron, Robert: Les grand dossiers de l'histoire contemporaine. Paris, Libraire Academique Perrin, 1962
  • Arutjunjan, P. T. : Aswabadźitjelnoje dwiżjenije armjanskawo naroda w pjerwoj czjetwjerti XVIII.v., Moskwa, 1984 (П. Т. Арутюнян: Освободительное движение армянского народа в первой четверти XVIII. в. Москва, 1984.
  • Arutjunjan, S. R. : Istorija Armjanskawo Naroda. Erywań, Izdatjelstwo »Lujs«, 1976. (Ш. Р. Арутюнян: История Армянского Народа. Издательство »Луйс«, Ереван, 1976.)
  • Arutjunjan, Varazdat: Garod Ani. Iz istorii gradostroitjelstwa srhednjewjekawoj Armjenii. Erywań 1964. (Вараздат Арутюнян: Город Ани. Из истории градостроительства средневековой Армении. Армянское государственное издательство, Ереван, 1964)
  • Arutjunjan, V. B. : Sobitja w Nagornom Karabahje. Erywań, 1990. (В. Б. Арутюнян: Событя в Нагорном Карабахе. Хроника часть I. февраль 1988 г — январь 1989 г. Издательство АН Армянской СССР, Ереван, 1990.)
  • Asdourian, P. : Die politischen Bezeihungen zwischen Armenien und Rom von 190 v. Chr. bis 428 n. Chr. Freiburg, 1911.
  • Avédik Félix: A magyar örménység múltja és történelmi jelentősége. Budapest, Papíripari és Nyomdaipari Szövetkezet nyomdája, 1920.
  • Avédik FélixAlexa Ferenc: Az örmény nép múltja és jelene. Merza Dezső: Az örmény építészet. Budapest, Pfeifer, 1922.
  • Avédik FélixHermann AntalHovhannesian Eghia: Az örmények. Budapest, Pfeifer,1921.
  • Avédik Lukács: Az örmény kereszténység eredete. Erzsébetváros, 1904.
  • Avédik Lukács: Az örmények történelme. Segesvár,1877.
  • Avédik Lukács: Az Örmény Tudományos Akadémia, Segesvár 1883.
  • Avédik Lukács: A velencei Szent Lázár sziget. A Mechitarista szerzet ismertetése. Erzsébetváros,1890.
  • Ávédik Lukács: Az örmény szent mise szertartásai. Segesvár, Jördens nyomda, 1876.
  • Ávédik Lukács: Szabad királyi Erzsébetváros monográfiája. Szamosújvár, Auróra, 1896.
  • Bányai Elemér: Örmény anekdóták és egyéb apróságok. Szamosújvár, Auróra, 1902.
  • Bachmann, W. : Kirchen und Muschen in Armenien und Kurdistan. Leipzig, 1913.
  • Baksi, Kim: Sudźba i kamjeń. Moskwa, Izobrazitjelnoje Iskusstwo, 1983. (Ким Бакши: Судьба и камень. Моснва, Изобразительное Искусство, 1983.)
  • Βαλαβανη, Γεοργιοσ Κ. : Συγχρονοσ γενικη ιστορια του ποντου. Θεσσαλονικη, Εκδοσεισ Αφων Κςριακιδη, 1986.
  • Bagratuni Roland: Petőfi Sándor örmény volt? Thousand Oaks, California, USA, Magyarok Vasárnapja, 1999/3. szám.
  • Baljan, Grajr: Nagornij Karabah i Nacjonalnije Konflikti v Sajuzje w swjetlje praw czelawjeka. Erywań, Izdatjelstvo Dasznaktjutjun, 1991. (Грайр Бальян: Нагорный Карабах и национальные конфликты в Союзе в свете прав человека. Издатель — Комиссия »Айдат« Армянской Революционной Партии »ДАШНАКЦУТЮН«, Ереван, 1991)
  • Baljan, Grajr: W Turcji prodolżajutsja naruszjenija praw czeloweka. Erywań, Izdatjelstwo Dasznaktjutjun, 1991. (Грайр Бальян: В Турции продолжаются нарушения прав человека. Изд. Комиссия »АЙДАТ« АРП »Дашнакцутюн«, Ереван, 1991.)
  • Balsiger, DaveSellier, Charles E.Jr.: Noé bárkája nyomában. Az ötezer éves rejtély megoldódik. Korunk legnagyobb felfedezése. Budapest, Új Vénusz Lap- és Könyvkiadó, 1991.
  • Bánosi GyörgyVeresegyházi Béla: Eltűnt népek, eltűnt birodalmak. Diák kislexikon. Budapest, Unió Lap- és Könyvkiadó Kereskedelmi Kft. Junior szerkesztősége, 1996.
  • Bányai Elemér: Örmény anekdóták és egyéb apróságok. Szamosújvár, Auróra, 1902.
  • Baranowski,B. – Baranowski,K. : Historia Gruzji. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk, Ossolineum, 1987.
  • Baranowski,B.– Baranowski,K.: Historia Azerbajdżanu. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, Ossolineum, 1987.
  • Baráth Tibor: A magyar népek őstörténete. New York, Somogyi Zoltán kiadása, 1993.
  • Baráth Tibor: Őstörténetünk orientalista szemléletben. Montreal, Szerző Kiadása,
  • Baráth Tibor: Tájékoztató az újabb magyar őstörténeti kutatásokról. Veszprém, Turul, 1989.
  • Barącz, Sadok: Rys dziejów ormiańskich. Tarnopol, Drukiem Józefa Pawłowskiego, 1869.
  • Barącz, Sadok: Żywoty sławnych Ormian w Polsce. Lwów, 1855.
  • Barszegjan, Hikar: Istina darożje... K probljemje Nagornowo Karabaha. tom I—II., Erywań, 1989., 1991. (Хикар Барсегян: Истина дороже... К проблеме Нагорного Карабаха. Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1989.)
  • Barszegov, Ju. G. : Genocid Armjan — prestupljenije protiw czelowjeczeńsstwa. Erywań, »Ajasztan«, 1990. (Ю. Г. Барсегов: Геноцид Армян—преступление против человечества. Ереван, »Айастан«, 1990.)
  • Bazylow, Ludwik: Historia Rosji. Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo, 1985
  • Bedrosjan, Robert: Dajekuťiun, Instytucja rodziców zastępczych w rodach książęcych i królewskich w starożytnej Armenii. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1987.
  • Beglarjan, A.N. : Za pabjedu sowjetskoj wlasti w Zakawkazje. Erywań, »Ajasztan«, 1988. (A. Н. Беглар-ян: За победу советской власти в Закавказье. Ереван, »Айастан«, 1988.).
  • Békési B. István: Törökország. Budapest, Panoráma, 1983.
  • Bendefy László: A magyarság kaukázusi őshazája — Gyertyán országa. Budapest, Cserépfalvi, 1942.
  • Bendefy László: Kummagyaria. A kaukázusi magyarság története. Budapest, Cserépfalvi, 1941.
  • Biblioteka Lwowska.4.: Jaworski, Franciszek: Nobilitacja miasta Lwowa. — Sochaniewicz, K. Dr. : Herb miasta Lwowa. — Zygmuntowicz, Zygmunt: Józef Piłsudski we Lwowie. Warszawa, Polski Dom Wydawniczy, 1989.
  • Bíró Margit: A hunok kaukázusi szerepléséhez. Budapest, Antik Tanulmányok 1982/29.
  • Bíró Margit: Egy grúz krónika tudósításai 5. századi kaukázusi támadásokról, hadjáratokról. Szombathely, »Életünk«, 1985/5.sz.
  • Bischoff, Ferdinand: Urkunden zur Geschichte der Armenier in Lemberg. Wien, 1865.
  • Bjelij, Andrjej: Armjenija. Erywań, Izdatjelstwo »Sowjetakan Groh«, 1985. (Андрей Белый: Армения. Ереван, Издательство »Советакан Грох«, 1985.)
  • Bobula Ida: Sumír–magyar rokonság. Buenos Aires, Editor ESDA, 1982.
  • Bogos Mária: A szépvízi örmény közösség. Budapest, XII. kerületi Örmény Kisebbségi Önkormányzat— Kornétás Kiadó, 1997.
  • Bona Gábor: Tábornokok és törzstisztek a szabadságharcban 1848—49. Budapest, Zrínyi Katonai Kiadó, 1987.
  • Borcs János: A Kaukázus — a népek hegye. Budapest, Gondolat, 1980.
  • Brosset, M. : Chronique arménienne (Additions et eclaircissement) a l'Histoire de la Géorgie. St.Petersburg, 1849.
  • Brosset, Marie–Félicité: Collection D'historieus Arméniens. Dix on vrages sur l'histoire de l'Arménie et de pays adjacents. Tom I—II. Amsterdam, APA—Philo Press, 1979.
  • Brjuszov,B.: Ljetopis istoriczjeskih sudźjeb armjanskawo naroda. Moskwa, 1818, Erywań, 1940. (Б. Брюсов: Летопис исторических судеб армянского народа. Москва, 1818, Ереван, 1940.).
  • Brentjes, Burchard: Drei Jahrtausende Armenien. Leipzig, Koehler und Amelag, 1970.
  • Charewiczowa, Łucja dr.: Czarna kamienica i jej mieszkańcy. Lwów, Nakładem Towarzystwa Miłośników Przeszłości Lwowa, 1935.
  • Charewiczowa, Łucja dr.: Historiografia i miłośnictwo Lwowa. Lwów, Nakładem Towarzystwa Miłośników Przeszłości Lwowa, 1938.
  • Chodubski, Andrzej dr. hab.: Główne ogniwa kontaktów polsko—ormiańskich do początku XX wieku. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1988.
  • Chowaniec, Czesław: Ormianie w Stanisławowie w XVII i XVIII wieku. Stanisławów, 1928.
  • Collenberg, Rüdt: The Rupenides, Hethumides & Lusignans:the Structure of Armeno–Cilician Dynasties. Paris, 1963.
  • Conybeare, Fred C.: The Armenian version of revelastion, apocalypse of John. Reprint of the edition London 1907. Amsterdam, Oriental Press, 1980.
  • D’Edesse, Matthieu: Récit de la Première Croisade. Extrait de la Chronique et trad. de l’arménien. Paris, 1850.
  • Daszkjewicz, Ja.R.: Armjanszkije kolonyii na Ukrajinye v isztocsnyikah i litjeraturje XV—XIX.vv. Jerevan, 1962. (Я. Р. Дашкевич: Армянские колонии на Украине в источниках и литературе XV—XIX. вв. Ереван, 1962).
  • Davison, Roderic H.: Turkey. Englewood Cliffs (N.J.), Prentice-Hall, 1968.
  • Dawrżjeci, Arakjel: Knyiga isztorij. Moszkva, 1973. (Аракел Даврижеци: Книга историй. Москва, Издательство »Наука«, 1973.).
  • Dawriżeci, Arakjel (Arakel z Tebryzu): Księga dziejów. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981.
  • Demeter Zayzon Mária: A budapesti népesség nemzetiségi, etnikai arculata.Honos népcsoportok és bevándorlók. A szerző kiadása, Budapest, 1994.
  • de Narek, Grégoire: Le livre de prières. Par Isaac Kechichian, Paris, 1961.
  • Der Nersessian, S.: Armenia and the Bysantiae Empire. A Brief Study of Armenian Art and Civilization. Harvard Press, 1945.
  • Der Nersessian, S.: Arménian Manuscripts in the Walters Art Gallery. Baltimore, 1973.
  • Der Nersessian, S.: The Armenians. Norwich, 1969.
  • Der Nersessian, S.: Aghťamar, Church of the Holy Cross. Cambridge, Mass, 1965.
  • Der Nersessian, S.: Ľ art arménien. Paris, 1977.
  • Der Nersessian, S.: Manuscrits arméniens illustriés de XII-e, XIII-e et XIV-e siècles de la Bibliothèque des pères Mekhitaristes de Venise. Paris, 1937.
  • Des Faustus Byzanz: Geschichte Armeniens. Übersetzt und mit einer Abhandlung über die Geographie Armeniens eingeleitet von dr. M. Zauer. Köln, 1879.
  • Drashanakjertci, Jowannes: Isztorija Armenyii. Erywań, »Szovjetakan Groh«, 1986. (Иованнес Драсханакертци: История Армении. Ереван, Издательство »Советакан Грох«, 1986.).
  • Dulouier, Ed.: Recherches sur la chronologie Arménienne technique et historique. Paris, 1859.
  • Dulouier, Ed.: Recueil des historiens des Croisades. Documents arméniens, t.I. Paris, 1869.
  • Dunin–Borkowski, Jerzy Hr.: Almanach błękitny. Książęta, hrabiowie, baronowie. Lwów — Warszawa, Nakładem Księgarni H. Altenberga — E. Wende i SKA, 1908.
  • Durnowo, L.A.: Kratkaja isztorija drjevnyearmjanszkoj zsivopiszi. Erywań, 1957. (Л. А. Дурново: Краткая история древнеармянской живописи. Ереван, 1957.).
  • Elisée Vardaped: Histoire de Vardan et la guerre des Arméniens, trad. nouvelle, acc. de notes historiques et critiques, par V. Langlois, »Collection des historiens anciens et modernes de l’Arménie, publiée en français par Victor Langlois.«, t.II, Paris, 1869.
  • Eliséo: Storico armeno del quinto secolo, versione del prete Giuseppe Cappelletti, Venezia, 1840.
  • Esbroeck, M. Van: Un nouveau témoin du livre d’Agathange. Revue des études arméniennes, t.VIII. Paris, 1971.
  • Esbroeck, M. Van: La résumé syriaque de l’Agathange. Analecta Bollandiana, t.95. f.3—4. 1977.
  • Firbjuher, Gjenrih: Armenia 1915. Jerevan, Izd. Akademii Nauk, 1991. (Генрих Фирбюхер: Что скрыло кайзеровское правительство от немецких подданных АРМЕНИЯ 1915 уничтожение Турцией кулътурного народа. Ереван, Издательство Академии Наук Армении,1991.)
  • Firbjuher, GjenrihVjesszjelink, EgbertBarszjegov, Jurij: Gjenocid. Vcsjera, Szjevodnyja... A zavtra? Izdatjelsztvo Dasnaktjutjun, Jerevan, 1992. (Генрих Фирбюхер — Эгберт Весселинк — Юрий Г. Барсегов: Геноцид. Вчера, сегодня... а завтра? Издатель — Комиссия »Айдат« Армянской Революционной Партии »ДАШНАКЦУТЮН«, Ереван, 1991)
  • Gabányi János: Szongott Kristóf születésének 100 éves évfordulójára. Szamosújvár, Turul, 1943.
  • Galusztyan, Dzs. O.: Kulturnaja zsizny armjanszkih kolonyij szrednyevjekavoj Polsi. (XVI—XVII.vv.), Jerevan, Izdatjelsztvo AN Armjanszkoj SzSzR., 1981. (Д. Галустян: Культурная жизнь армянских колоний средневековой Польши {XVI—XVII. вв.} Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1981.).
  • Gandzakeci, Kirakosz: Isztorija Armenyii. Moszkva, 1976. (Киракос Гандзакеци: История Армении.Kirakosz Gandzakeci: Hajoc Patmutjun] Москва, Издателство »Наука«,1976.)
  • Garitte, G.: Documents pour l’étude du livre d’Agathange. Vatican, 1946.
  • Garitte, G.: La Vie grecque inédite de St. Grégoire d’Arménie. Analecta Bollandiana, t.83, f.3—4. 1965.
  • Gąsiorowski, Wacław: Bem. Warszawa, LSW, 1971.
  • Gaszratjan, M. A. — * Orjeskova, Sz. F. — * Petroszjan, Ju. A.: Ocsjerki isztorii Turcii. Moskva, Izdatjelstvo Nauka, 1983. (М. А. Гасратян — С. Ф. Орешкова — Ю. А. Петросян: Очерки истории Турции. Москва, Издательство »Наука«, 1983.).
  • Gawlik, Stanisław ks. CMF: Życie i dzałalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza. Warszawa—Kraków, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, Wydawnictwo Michalineum, 1988.
  • Germanus Gyula: Kelet varázsa. Budapest, Magvető Könyvkiadó, 1978.
  • Gevorkjan Bagi Éva: Vjengjerszkije armjanyije. Jerevan, 1970. (Е. Б. Геворкян: Венгерские Армяне. Ереван, 1970.)
  • Gębarski, Bohdan: List do starego tureckiego znajomego. (Rzecz o Ormianobójstwie 1915 roku). Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1987.
  • Glinka, Szergej: Obozrjenyije isztorii armjanszkavo národa. V tipográfii Lazarjevih Insztituta Vasztocsnih Jazikov, Moszkva, 1832. (Сергей Глинка: Обозрение Исторіи Армянскаго Народа. Москва. Въ Типографіи Лазаревыхъ Института Восточныхъ языковъ, 1832.)
  • Głodek, Juliusz dr.: Arcach. Górski Karabach. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1989
  • Gjenocid Armjan! v Oszmanszkoj Impjerii. Jerevan, »Ajasztan«, 1982. (Геноцид Армян! в Османской Империи. Издательство »Айастан«, Ереван, 1992.).
  • Gjenocid — vcsjerá, szjevódnyá... a závtrá? Jereván, »Ajdat«, 1991. (Геноцид—вчера, сегодня…—а завтра? Издатель — Комиссия »Айдат« Армянской Революционной Партии »ДАШНАКЦУТЮН«, Ереван, 1991.)
  • Gjermanszkije isztocsnyiki o gjenocigyje Armjan. Jerevan, »Ajasztan«, 1991. (Германские источники о геноциде Армян. Ереван, »Айастан«, 1991).
  • Gopcsa László: Örmény közmondások. Kolozsvár, Stein—Ajtai, 1888.
  • Gopcsa László: Az örmény népélet. Budapest, Pfeifer, 1922.
  • Gopcsa László: Örmény levelek. Budapest, Pfeifer, 1928.
  • Gromnicki, T. : Ormianie w Polsce, ich historia, prawa, przywileje. Warszawa, 1889.
  • Grigorjan, V.R.: Isztorija armjanszkih kolonyij Ukraini i Polsi. Jerevan, 1980. (В. Р. Григорян: История армянских колоний Украины и Польши—Армяне в Подолии. Изд. АН Арм. ССР, Ереван, 1980.).
  • Grigorjan, Vartan: Naszilsztvjennaja asszimilacija muszulmanszkih nacjonalnih mjensjensztv v Azerbajdzsanje. Jerevan, »Varandjan«, 1992. (Вартан Григорян: Насильственная ассимиляция мусульманских национальных меншеств в Азербайджане. Изд. »М. Варандеан«, Ереван, 1992.).
  • Grousset, René: Histoire de l’Arménie (le regard de l’Histoire), Paris, Payot, 1973.
  • Gudenus János József báró: A magyarországi főnemesség XX. századi genealógiája. I. kötet, A—J, Budapest, 1990; II.kötet, K—O, Budapest, 1993.; III. kötet P—S. Budapest, 1999, IV. kötet SZ—ZS. Budapest, 1999.
  • Gudenus János József báróSzentirmay László: Összetört címerek. A magyar arisztokrácia sorsa és az 1945. utáni megpróbáltatások. Budapest, Piremon, 1989.
  • Gudenus János József: Örmény eredetű magyar nemesi családok geneológiája (javított, bővített kiadás), Erdélyi Örmény Gyökerek Kulturális Egyesület, 2010 Budapest
  • Gukasjan, V.G.: Konstantinopolsije Armjanje i nacjonalno—proswjetyityelskoje dwiżjenije, Jerevan, Izdatjelsztvo Akademi Nauk ASzSzR, 1989. (В. Г. Гукасян: Константинопольские Армяне и национальнопросветительское движение 30—60-х годов XIX века. Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1989.)
  • Hegedűs János: Kiss Ernő, az aradi vértanú. Nagybecskerek, 1906.
  • Herby rodów polskich — Polish Coats of Arms. Index and List of family Names. London, Orbis Books Ltd, 1990.
  • Heller, MihailNyekrics, Alexandr: Orosz történelem.I-II. kötet. Budapest, Osiris Kiadó — 2000, 1996.
  • Helmreich, Paul C.: From Paris to Sèvres. The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919—1920. Columbus, Ohio State University Press, 1974.
  • P. A. Hennemann: Das Kloster der armenischen Mönche auf San Lazzaro. Venedig 1872
  • Hennyey Gusztáv: Magyarország sorsa Kelet és Nyugat között. Budapest, Európa—História, 1992
  • Hensl, WojciechTabagua, Ilja: Gruzja wczoraj i dziś. Warszawa 1976.
  • Hovhannesian, Eghia: A hazai örmények a nemzet szolgálatában. Gödöllő, Kalántzai, 1940.
  • Hovhannesian, Eghia: Armenia népe. Gödöllő, Kalántai Nyomda, 1934.
  • Hovhannesian, Eghia: Magyarországi örmény családok névsora. Gödöllő, 1940.
  • Hronique de Mattieu d’Edesse (962—1136), avec la Continuation de Grégoire le prêtre jusqu’en 1162. Paris, 1858.
  • Inglisian Vahan: Das wissenschaftliche Leben der Armenier in der Gegenwart,in: Oriens Christianus 39 (1955) 102-111.
  • Inglisian Vahan: Hundertfünfzig Jahre Mechitaristen in Wien (1811-1961). Wien 1961.
  • Korbuly Domonkos: Az örmény kérdés a magyar közvéleményben. Budapest, 1942, a szerző kiadása.
  • Kościów, Zbigniew: Wiadomość o Ormianach Kuckich. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1989.
  • Kościów, Zbigniew''': Hekiatnier, albo opowieści Ormian polskich. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1989.
  • Kovács Endre: Bem József. Budapest, a Hadtörténelmi Intézet Kiadása, 1954.
  • Kowalska, J.: - Ormianie polscy, Kraków 1999.
  • Krikor, Hagop (Dżirdżirjan): Ormianie znani i nieznani. Warszawa, Koło Zainteresowań Kulturą Ormian, 1986.
  • Kruczkowski, S. : Poczet Polaków wyniesionych do godności szlacheckiej przez monarchów austriackich. Lwów, 1935.
  • Kuczyński, Stefan Krzysztof: Polskie herby ziemskie. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.
  • Kulikowski, Andrzej: Heraldyka szlachecka. Warszawa, 1990.
  • Lang, David Marshall: Armenia, cradle of civilization. London, George Allen & Unwin Ltd, 1980.
  • Lang, David Marshall: Armenia kolebka cywilizacji. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975.
  • Lang, David Marshall: Dawna Gruzja. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972.
  • Lang, David Marshall: Bułgarzy. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983.
  • Lang, David Marshall — Worker, Christopher James: Hajeré. Jerevan, 1992.
  • Lechicki, Czesław: Kościół Ormiański w Polsce. Lwów, 1928.
  • Lines of Succesion — Heraldry of the royal families of Europe. London, Orbis Publishing Ltd, 1981.
  • Lukácsi Kristóf: Adalékok az erdélyi örmények történetének. Kolozsvár, Római Katholikus Lyceum, 1867.
  • Lukácsi Kristóf: A magyarok őselei, hajdankori nevei és lakhelyei. Kolozsvár, Római Katholikus Lyceum, 1870.
  • Lukácsi Kristóf: Emlékezetek az erdélyi örmények múlt életéből, melyeket az örmények apostola, Világosító Szent Gergely 1858-ik évi ünnepén egyházi beszédében előadott a szamosújvárosi plébános és Szolnok kerületi esperes. Bécs, Mechitaristák, 1859.
  • Lukácsi Kristóf: Historia Armenorum Transilvaniae a primordiis gentis usque nostram memoriam e fontibus authenticis et documentis antea ineditis. Viennae, Congr. Mechitaristicae, 1859.
  • Magyarország története 1918—1990. Budapest, Korona Kiadó, ?év.
  • Magyarország története. I—VIII. kötet. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1984—1993.
  • Magyarország történeti kronológiája I—IV. kötet. Budapest, Akadémiai Kiadó, 1983.
  • Majian, Rosan: Cultura Armenia. Buenos Aires, EUKA, 1971.
  • Mańkowski, T. : Sztuka Ormian lwowskich. Kraków, 1934.
  • Marciniak, T. : Ormianie polscy - wczoraj i dziś, w: Z. Sułkowski, J. Skarbek (red.), Mniejszości narodowe i religijne w Europie Środkowo-Wschodniej w świetle statystyk XIX i XX wieku, Lublin 1995. J. Kowalska, Ormianie polscy, Kraków 1999,
  • Mechitharisten-Kongregation: Huschardzan. Festschrift aus Anlass des 100jährigen Bestandes der Mechitharisten-Kongregation in Wien (1811-1911) und des 25. Jahrganges der philologischen Monatsschrift "Handes Amsorya" (1887-1911), Mechitharisten-Kongregation, Wien 1911
  • Merza Gyula: A magyar örmények etnográfiája hanyatlásának okairól és azok orvoslásáról. Szamosújvár, Auróra, 1895.
  • Merza Gyula: A hazai örménység jövője. Kolozsvár, Gombos nyomda, 1896.
  • Merza Gyula: Az örmény betelepülés története Magyarországon és a szamosújvári örmény kath. püspöki ill. vikáriusi szék. Vác, Első Váci Sajtó nyomdája, 1913.
  • Merza Gyula: Az örmény kereszt. Szamosújvár, Todorán Endre nyomdája, 1903.
  • Merza Gyula: Az örmény ritus magyar missziója. Kolozsvár, Gombos nyomdája, 1901.
  • Orient w polskiej kulturze artystycznej. Wrocław – Warszawa – Kraków, Ossolineum, 1959.
  • Ormianie w Polsce i w świecie. Z ks. Józefem Kowalczykiem, duszpasterzem wiernych obrządku ormiańskiego w Polsce rozmawia Andrzej Chodkiewicz. Ład, 1987/17. str. 3, 10—11.
  • Ormiańskie rękopisy iluminowane. Lwów, Posłaniec Św. Grzegorza, 1933.
  • Patrubány Lukács: Örmény tanulmányok. Budapest, 1884.
  • Pełczyński, G.: Ormianie polscy w XX wieku, Warszawa 1997,
  • F. Scherer: Die Mechitaristen in Wien, 5. Aufl. Wien 1892
  • Szongott Kristóf: A magyarhoni örmény családok genealógiája tekintetel ezeknek egymás között lévő rokonságra s a vezeték- és keresztnevek etymológiai értelmére. Szamosújvár, Auróra, 1898.
  • Szongott Kristóf': A magyarok eredete és őslaka. Szamosújvár, Auróra, 1906.
  • Szongott Kristóf: A magyarországi örmények etnográphiája. Szamosújvár, Auróra, 1903.
  • Szongott Kristóf: Szamosújvár, a magyar–örmény metropolisz írásban és képekben. Szamosújvár, Auróra, 1893.
  • Szongott Kristóf: Szamosújvár szabad királyi város monográfiája 1700—1900.I–IV.kötet. Szamosújvár, Auróra, 1903.
  • Tjupicz, AnatolijHotjun, Grigorij: Armjanszkoje szooruzsjenyija Kamjenjec–Padolskawo. Jerevan, 1978. (Анатолий Тюпич — Григорий Хотюн: Армянские сооружения Каменец–Подольского. Ереван, 1978.)
  • van den Oudenrijn, Marcus Antonius: Eine armenische Insel im Abendland, Venedig 1940
  • Wiczkowski, Józef: Lwów. Lwów, Główny Skład w Księgarni H. Altenberga, 1907.
  • Wirabjan, Arsak: Znamjenitije Arcahci. Jerevan, Apollon, 1992. (Аршак Вирабян: Знаменитые Арzцахцы. Арцах (Карабах), Утик. Ереван, Издательство »Аполлон«, 1992.).
  • Wójcik–Keuprulian, Bronisława: Ormianie polscy. Lwów, Nakładem Wydawnictwa Książek Szkolnych, 1933.

Wydarzenia czerwcowe w Poznaniu 1956. Poznań, Wydawnictwo Naukowe UAM, 1981.

  • Zacharyasiewicz, F.: Wiadomość o Ormianach w Polsce. Lwów, 1842.
  • Zakrzewska-Dubasowa, M.: Ormianie w dawnej Polsce, Lublin 1982,
  • Zakrzewska–Dubasowa, Mirosława: Historia Armenii. Wrocław – Warszawa – Kraków, Ossolineum, 1990.
  • Zakrzewska–Dubasowa, Mirosława: Ormianie zamojscy i ich rola w wymianie handlowej i kulturalnej między Polską i Wschodem. Lublin, 1965.
  • Zjekjean: Nowije dannije ob Armjanah w Italii. Erywań, 1978. (Левон Закеян: Новые данные об Армянах в Италии. Ереван, 1978.)
  • Zoljan, Sz. T.Mirzojan, G. K.: Nagornij Karabah i wakrug njewo. Jerevan »Lujsz«,1991. (С. Т. Золян — Г. К. Мирзоян: Нагорный Карабах и вокруг него глазами независимых наблюдателей. Сбор¬ник документов. Ереван, »Луйс«, 1991.).
  • LaPiere, Richard (1930). Armenian settlement in Fresno County. Stanford University. OCLC 20332780.
  • Atamian, Sarkis (1955). Armenian Community. Philosophical Library. ISBN 978-0-8022-0043-3.
  • Kernaklian, Paul (1967). The Armenian-American Personality Structure and Its Relationship to Various States of Ethnicity. Syracuse University. OCLC 5419847.
  • Kulhanjian, Gary A. (1975). The historical and sociological aspects of Armenian immigration to the United States 1890–1930. San Francisco: R and E Research Associates. ISBN 978-0-88247-309-3 .
  • Mirak, Robert (1976). Armenian Immigrants: Alive and Well in the New World. Boston: Armenian Bicentennial Committee of Massachusetts. OCLC 733944190.
  • Jordan, Robert Paul and Harry Naltchayan. The Proud Armenians, National Geographic 153, no. 6 (June 1978), pp. 846–873.
  • Wertsman, Vladimir (1978). The Armenians in America, 1618–1976. Dobbs Ferry, NY: Oceana Publications. ISBN 978-0-379-00529-5 .
  • O'Grady, Ingrid Poschmann (1979). Ararat, Etchmiadzin, and Haig (nation, church and kin): a study of the symbol system of American Armenians. The Catholic University of America. OCLC 23314470.
  • Mirak, Robert (1983). Torn between two lands: Armenians in America, 1890 to World War I. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-89540-9 .
  • Armenians in America: celebrating the first century. Boston: Armenian Assembly of America. 1987. ISBN 978-0-925428-02-8.
  • Phillips, Jenny (1989). Symbol, myth, and rhetoric: the politics of culture in an Armenian American population. New York: AMS Press. ISBN 978-0-404-19433-8 .
  • Waldstreicher, David (1989). The Armenian Americans. New York: Chelsea House. [[ISBN 978-0-87754-862-1]
  • Adalian, Rouben Paul (2010). Historical dictionary of Armenia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6096-4 .
  • The Armenians in America. Minneapolis: Lerner Publications. ISBN 0-8225-0228-3 .
  • Ayvazyan, Hovhannes (2003) (in Armenian). Հայ Սփյուռք հանրագիտարան [Encyclopedia of Armenian Diaspora]. 1. Yerevan: Armenian Encyclopedia publishing. ISBN 5-89700-020-4 .
  • Bakalian, Anny (1993). Armenian Americans: From Being to Feeling Armenian. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers. ISBN 1-56000-025-2 .
  • Malcom, M. Vartan (1919). The Armenians in America. Boston: Pilgrim Press. ISBN 1-112-12699-6 .
  • Sabagh; Bozorgmehr, Mehdi; Der-Martirosian, Claudia (1990). Subethnicity: Armenians in Los Angeles. Institute for Social Science Research, University of California Los Angeles.
  • Samkian, Artineh (2007). Constructing Identities, Perceiving Lives: Armenian High School Students' Perceptions of Identity and Education. ProQuest. ISBN 978-0-549-48257-4

(Na podstawie cudownej, szczegółowo opracowanej i bogato ilustrowanej pokaźnej książki Rolanda von Bagratuni: „A magyarság az Ararátnál született” (Węgrzy narodzili się pd Araratem), od ponad 20 lat oczekującej na wydanie i wydawcę.)

PrzypisyEdytuj

  1. Bardzo wielu historyków zajmujących się (także) ponad pięcio-tysiąc letną historią Armenii, popełnia ten sam bardzo poważny, co więcej: kardynalny błąd, że państwo to nazywają „królewstwem”, a panujących „królami”. Tymczasem w swojej burzliwej historii, Armenia była zawsze konfederacją niezależnych, samodzielnych i autonomicznych królewstw, księstw, a nawet republik i miast-państw! (ale wiele podmiotów tej konfederacji również składało się z kilku, a nawet kilkunastu mniejszych księstw , wolnych miast i republik, które tworzyły konfederację, i nie wszystkie te państewka były ormiańsko języczne!) Co więcej: Armenia była kolebką tej demokracji, którą później zaimportowała od niej Starożytna Grecja! Nie przypadkowo więc panujący imperium Ormian nosili tytuł „króla królów, księcia książąt”(Արքայից արքա իշխանաց իշխան)! A konfederacja państw o ustroju monarchistycznym jest zawsze cesarstwem! Takim cesarstwem były Niemcy i Austro-Węgry, pod berłem cesarza zrzeszające poszczególne nie tylko niemiecko-języczne księstwa i królewstwa, a nawet miasta (na przykład Lubeka)!
  2. http://hu.metapedia.org/wiki/H%C3%ADres_%C3%B6rm%C3%A9nyek
  3. Krikor, Hagop (Dżirdżirjan): Ormianie znani i nieznani, str. 14.
  4. Ruben MamuljanFilmlexikon”, Totem Könyvkiadó, Budapest 1994, szerkesztette Csala Károly
  5. http://hu.metapedia.org/wiki/H%C3%ADres_%C3%B6rm%C3%A9nyek
  6. საქართველო — Sakartwelo — Kartwelia
  7. Krikor: Ormianie...op.cit., str. 32
  8. http://pl.wikipedia.org/wiki/Artemi_Ajwazjan
  9. Lang, David Marshall: Armenia kolebka... op.cit, str 34
  10. Krikor: Ormianie... op. cit., str 27
  11. http://poznan.naszemiasto.pl/artykul/galeria/1526111,poznan-nowe-tabliczki-na-cytadeli-zdjecia,3363051,id,t,zid.html#galeria
  12. Na podstawie autonomii uzyskanej jeszcze od pierwszych królów polskich, polscy Ormiania nie podlegali jurysdykcji królewskiej, posiadali swoje własne sądy. Sądem szlachty i arystokracji ormiańskiej było Forum Nobilium z siedzibą we Lwowie.
  13. W języku ormiańskim litery „B“ (Բ) i „P“ (Պ) wymieniają się ze sobą w zależności od tego, czy używane są w języku zachodni-ormiańskim, czy też wschodnio-ormiańskim. Słowo „bem” — „pehm” (բեմ) po ormiańsku oznacza „pulpit sędziowski”, „ambonę”. Ormianie polscy i węgierscy bardzo często z przezwisk i pseudonimów tworzyli nazwiska.
  14. Węgierskie imię Sándor po polsku Aleksander, po rosyjsku Aleksandr - Александр, po ormiańsku Aleksandr - Ալեքսանդր
  15. Bagratuni Roland: Petőfi Sándor örmény volt? Thousand Oaks, California, USA, Magyarok Vasárnapja, 1999/3. szám.
  16. Ez a szócikk egyike a kiemelt cikkeknek, a Wikipédia legjobbjai közé tartozik. Márton Áron - http://hu.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1rton_%C3%81ron
  17. Hozsanna. Teljes kottás népénekeskönyv. A liturgikus reform alapján átdolgozott és bővített kiadás. Budapest, Szent István Társulat, Az Apostoli Szentszék Könyvkiadója, 1990 — 9, 18, 21 és 118.
  18. Hetényi Varga Károly: Papi sorsok a horogkereszt és a vörös csillag árnyékában. I-IV. kötet. Abaliget, Lámpás Kiadó, I. köt. 1992, II. köt. 1994.
  19. Antoniewicz Roland József: Lengyel papok az ellenállásban. »Katolikus Szó«, Budapest,1971/19.sz.
  20. Podlewski, Stanisław: Wierni Bogu i Ojczyźnie. Warszawa, Wydawnictwo Novum, 1971.
  21. Podlewski: Wierni... op.cit, str.185
  22. Arakiel z Tebryzu – Առաքել Դավրիժեցի: Księga dziejów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1981, ISBN: 8306005074
  23. Anonim. Obszerna wiadomość o połączeniu narodu ormiańsko—polskiego z kościołem rzymskim r. 1676. Źródła dziejowe. Dzieje zjednoczenia Ormian polskich z kościołem rzymskim. Wydał A. Pawiński, Warszawa 1876.

Więcej od Wikii

Losowa wiki