Fandom

HistorioPedia

Ruch egzekucyjny

1261stron na
tej wiki
Dodaj nową stronę
Dyskusja0 Udostępnij
Jan zamoyski.png

Jan Zamoyski, jeden z przywódców ruchu

Ruch egzekucyjny (również ruch egzekucji praw, popularyści) – ruch polityczny średniej szlachty istniejący w wieku XVI w Polsce (później w Rzeczpospolitej Obojga Narodów), mający na celu umocnienie państwa oraz walkę z magnaterią i duchowieństwem, na drodze reform w dziedzinie wojskowości, sądownictwa oraz skarbowości.

Geneza Edytuj

Powstanie ruchu egzekucyjnego jest związane z typowym dla wschodniej i środkowej Europy na początku wieku XVI wzrostem znaczenia ekonomicznego średniej szlachty. Było to związane z odkryciami geograficznymi i rodzeniem się kolonializmu oraz kapitalizmu w zachodniej części kontynentu. Towarzyszyło temu powstawanie rynków zbytu na zboże z krajów położonych na wschód od rzeki Łaby. W połączeniu z wprowadzeniem nowego typu gospodarki – folwarczno-pańszczyźnianej spowodowało to ogólny wzrost zamożności średniej szlachty, będącej głównym producentem zboża.

Zbiegło się to w czasie z nasileniem się dążeń magnaterii do zdobycia większego wpływu na władzę kosztem monarchy i reszty szlachty. Wyrazem tego była próba wyodrębnienia, na wzór francuski, uprzywilejowanej warstwy stanu szlacheckiego. Sprzyjała temu zasada elekcyjności tronu w obrębie dynastii Jagiellonów, która w praktyce dawała wpływ na wybór króla jedynie senatowi. Nie bez znaczenia była także współpraca Aleksandra Jagiellończyka z wyższymi warstwami, czego wyrazem był między innymi przywilej mielnicki z 1501 roku, wydany pod nieobecność króla Aleksandra, przebywającego wówczas na Litwie. Po powrocie Jagiellon sprzymierzył się ze średnią szlachtą wielkopolską pod przewodnictwem sekretarza królewskiego, Jana Łaskiego, który wysunął program ograniczenia władzy możnowładztwa, wprowadzany w życie w latach 15041506, obejmujący np. zakaz łączenia wyższych stanowisk państwowych w jednym ręku (incompatibilitas), nakaz posiadania zgody sejmu przy odstępywaniu królewszczyzn czy zakaz obejmowania urzędów ziemskich przez osoby spoza danego okręgu administracyjnego. Ostatecznym zwycięstwem ruchu egzekucji praw była konstytucja Nihil Novi (1505), ograniczająca władzę monarchy i senatu na rzecz izby poselskiej. Zdobycze średniej szlachty zostały zebrane w formie tzw. Statutów Łaskiego i rozesłane po całej Polsce, zapewniając tym samym przestrzeganie uchwalonych praw przez magnaterię.

Rozwój ruchu Edytuj

Akt konfederacji warszawskiej.jpeg

Akt konfederacji warszawskiej

Po śmierci Aleksandra Jagiellończyka tron objął Zygmunt I Stary, będący starannie wykształcony a przy tym mało energiczny, przez co pozostawał pod wpływem bogatych rodzin magnackich, zwłaszcza Tęczyńskich i Górków. Powodowało to blokowanie reform skarbowych, niezbędnych przy wysokim zadłużeniu kraju, które jednak były niewygodne dla możnowładztwa. Pojawił się wtedy także problem zabezpieczenia granic wschodnich z powodu powtarzających się najazdów tatarskich. Padła wówczas propozycja zastąpienia pospolitego ruszenia, mającego małą wartość bojową, stałą armią zaciężną. Miała być ona utrzymana z wpływów pochodzących ze stałego podatku szlacheckiego. Została ona jednak oprotestowana przez możnych małopolskiej, gdyż musiałoby to się wiązać z dokładnym oszacowaniem wartości majątków szlacheckich. Ponadto średnia szlachta obawiała się, że stała armia zostałaby użyta do wprowadzeniu przez Zygmunta absolutyzmu, zwłaszcza, że pozostawał on wtedy pod wpływem swojej żony, królowej Bony, jawnie dążącej do wzmocnienia władzy królewskiej. To, oraz przeprowadzona elekcja vivente rege, podczas której koronowany został Zygmunt II August, spowodowało niezadowolenie popularystów, którzy wysunęli postulat zwołania zjazdu całej szlachty (nazwanego rokoszem), podczas której doszłoby do „egzekucji”, czyli spisania dotychczasowych praw i zapewnienia ich przestrzegania. Wobec sprzeciwu władcy, a także pod wpływem docierającej na ziemie polskie reformacji, w 1537 roku wybuchła tzw. wojna kokosza, która doprowadziła do potwierdzenia przez króla 36 postulatów ruchu egzekucyjnego, w tym utrzymania zasady elekcyjności tronu, przez co sprawa wprowadzenia absolutyzmu została definitywnie zakończona.

Początki panowania Zygmunta Augusta to nasilenie się konfliktu króla ze średnią szlachtą. Miało na to wpływ przede wszystkim małżeństwo monarchy z Barbarą Radziwiłłówną, czemu sprzeciwiła się szlachta, sądząc, że spowoduje to wzrost znaczenia litewskiego rodu Radziwiłłów. Sejm próbował nawet doprowadzić do unieważnienia tego małżeństwa, co w końcu nie powiodło się przez nagłą śmierć królowej. Cała ta sytuacja spowodowała zrażenie się Zygmunta Augusta do szlachty, przez co wyjechał on na Litwę aby wziąć udział w wojnie z Wielkim Księstwem Moskiewskim o Inflanty, pozostawiając w Polsce wolną rękę magnatom. Sejm odmówił uchwalenia podatków wojennych na tę kampanię, w rezultacie król nie zwoływał go przez 4 lata.

W tym czasie ruch egzekucyjny postanowił samodzielnie przejąć władzę, będąc pod wpływem przenikającego do Polski humanizmu. Zaczęły wtedy powstawać postępowe idee dotyczące ustroju państwa i stosunków polityczno-społecznych. Uznanie zdobyły dzieła Andrzeja Frycza Modrzewskiego, które stały się jednym z fundamentów ruchu. Mimo to, okazało się, że reformy nie są możliwe bez poparcia króla. Zbiegło się to jednak z niepowodzeniami Zygmunta Augusta podczas wyprawy inflanckiej. Wiedząc, że sojusz z możnymi jest niewystarczający do prowadzenia działań wojennych, monarcha zmienił front i na zwołany w 1562 roku sejm w Piotrkowie przybył w stroju szlacheckim i zezwolił na przeprowadzenie reform zgodnych z programem popularystów. Zaczęły się one od „egzekucji dóbr” – wszystkie królewszczyzny rozdane bezpodstawnie po roku 1504 miały zostać zwrócone, dokonano także weryfikacji granic i dochodów z pozostałych królewszczyzn. Reforma ta nie została jednak przeprowadzona do końca, przez co nie udało się złamać podstawy ekonomicznej przewagi magnaterii nad resztą szlachty. Ograniczone zostało jednak rozdawnictwo dóbr przez króla, co zapewniło stabilność domeny królewskiej, będącej mieniem publicznym. Sukcesem zakończyło się za to przeznaczenie 1/4 dochodów z królewszczyzn na utrzymanie stałego wojska, nazywanego kwarcianym, mającego zapewnić bezpieczeństwo na Podolu i Rusi Czerwonej. Odrzucony został za to projekt utworzenia urzędu instygatora prowincjonalnego, mającego być wybieranym przez ogół szlachty do kontroli osób piastujących wysokie stanowiska państwowe.

Wprowadzony został także program unifikacji ziem będących pod panowaniem Zygmunta Augusta. Bez większych problemów do Polski zostały wcielone księstwa Oświęcimskie i Zatorskie, utrzymano jednak odrębność Księstwa Siewierskiego, będącego własnością biskupów krakowskich. Napotkano pewien opór przy likwidacji autonomii Prus Królewskich, gdzie silną pozycj miał patrycjat miejski. Ostatecznie udało się złamać te tendencje w roku 1569. Odrębne stanowisko zachował Gdańsk, który utrzymał autonomię, ograniczoną jednak przez Statuty Karnkowskiego, zapewniające zwierzchność króla nad żeglugą.

Ukoronowaniem dążeń pod tym kątem była unia realna między Polską a Litwą zawarta w Lublinie w roku 1569. Powstała wówczas Rzeczpospolita Obojga Narodów, jedno z potężniejszych państw europejskich. Niestety, wysiłki włożone w unię z Litwą spowodowały odwrócenie uwagi od Pomorza Zachodniego i Śląska, przez co nie zostały wykorzystane szanse na przejęcie tych terytoriów. Jednocześnie sejm lubelski był początkiem ponownego konfliktu między szlachtą a królem, który przeznaczył dochody z królewszczyzn na inne wydatki niż wojskowe. Nie udało się przez to załatwić innych poważnych spraw, przede wszystkim dotyczących sądownictwa i następstwa tronu, przez co bezkrólewie po śmierci Zygmunta Augusta (1572) było największym kryzysem w Rzeczpospolitej w XVI wieku: krl nie pozostawił ani dziedzica, ani wskazówek dotyczących przekazania tronu, kraj był rozdarty poprzez konflikt między magnaterią a szlachtą, ponadto istniało zagrożenie zewnętrzne ze strony Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

W tej sytuacji dokonał się podział, przez który ruch egzekucyjny zdobył władzę prowincjonalną za pomocą konfederacji pilnujących porządku podczas bezkrólewia. Utworzone zostały specjalne sądy kapturowe, których członków wyznaczała szlachta. Władza centralna zaś została przejęta przez magnaterię, która przy pomocy senatu i utworzonego urzędu interrexa zdobyła władzę monarszą.

Średnia szlachta wykorzystała swoje stanowisko w państwie do przeprowadzenia kolejnych reform. Najważniejszą z nich była uchwalona podczas konfederacji warszawskiej tolerancja religijna wobec dysydentów. Weszła ona w skład artykułów henrykowskich, dokumentu stanowiącego zarys ustroju Rzeczpospolitej i gwarantującego utrzymanie praw dla szlachty. Na wniosek nowego przewodniczącego ruchu, Jana Zamoyskiego, wprowadzona została także elekcja viritim, mająca w teorii zapewnić większy udział w wyborze króla średniej szlachcie, w praktyce jednak spowodowała zwiększenie wpływów magnackich.

Upadek Edytuj

Te zdobycze ruchu egzekucyjnego zadowoliły większość przedstawicieli ruchu, którzy stracili zapał do dalszych reform, przez co nie doszło do usprawnienia najważniejszego aparatu władzy, jakim stał się sejm. Ostatnimi osiągnięciami popularystów było utworzenie Trybunału Koronnego i Litewskiego, organów przejmujących władzę sądowniczą króla. Utworzona została także tzw. piechota wybraniecka (1578). Ostateczny upadek ruchu egzekucyjnego nastąpił w 1606 na skutek zawiązania się rokoszu sandomierskiego. Data ta jest jednocześnie uznawana za koniec demokracji szlacheckiej i początek oligarchii magnackiej

Bibliografia Edytuj

  • Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak; „Historia państwa i prawa polskiego”; wydanie czwarte poprawione; Państwowe Wydawnictwo Naukowe; Warszawa 1985; ISBN 83-01-04210-9.
  • Józef Andrzej Gierowski; „Historia Polski 1505-1764”; wydanie trzynaste; Państwowe Wydawnictwo Naukowe; Gdańsk 1989; ISBN 03-01-08840-0.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki