FANDOM


Augustów − miasto w województwie podlaskim, na Suwalszczyźnie.

Historia

Pierwsze osadnictwo

Pierwotnie tereny dzisiejszego Augustowa zamieszkiwali Jaćwingowie z plemienia Zlinców. Na terenie obecnego miasta nie znajdowała się jednak żadna stałą osada jaćwieska. W XIII w. Jaćwież padła ofiarą ekspansji krzyżackiej. W 1392 r. na terenie obecnego Augustowa komtur Jan Schonenfeld wzniósł zamek Metenburg, którego pierwszym namiestnikiem został Jan de Wischow. Zamek ten miał stanowić bazę wypadową do wypraw na Litwę oraz zabezpieczał kluczowe drogi i pozwalał na kontrolowanie południowej Jaćwieży. Nie jest jasne z czego był zbudowany ów zamek - analogiczna forteca w Ełku, zbudowana w tym samym okresie jest kamienna, ale Metenburg mógł też być małym fortem drewnianym. Historycy nie są też zgodni co do tego, gdzie się znajdował - niektórzy twierdzą, że był nie w Augustowie, a w pobliskich Białobrzegach. Wkrótce jednak zamek został zburzony przez Litwinów pod wodzą Witolda, co zahamowało ekspansję krzyżacką na południowej Jaćwieży.

Założenie miasta

POL Augustów COA

Herb Augustowa nadany przez Zygmunta II Augusta

W 1526 roku książę Jerzy Radziwiłł, za zgodą króla Zygmunta I Starego wybudował nad Nettą karczmę. Wkrótce powstały przy niej też inne budynki oraz most. Legenda głosi, że do owej karczmy przybył Zygmunt II August, który zabłądził podczas polowania, a później spotykał się tam ze swoją ukochaną Barbarą Radziwiłłówną, na pamiątkę czego postanowił założyć w tym miejscu miasto. Romantyczna legenda ma jednak niewiele wspólnego z faktami historycznymi. Pierwsze miasto nad Nettą miało być założone nie z inicjatywy Zygmunta II Augusta, a królowej Bony, która w 1546 r. na wschodnim brzegu Netty postanowiła wznieść Zygmuntowo - nazwane tak na cześć Zygmunta I i Zygmunta Augusta. Próba ta spełzła jednak na niczym, ponieważ gleby na wschód od Netty nie nadawały się zbytnio pod budowę miasta. Dlatego też w 1555 roku starosta knyszyński Piotr Chwalczewski na zachodnim brzegu Netty założył miasto Augustów (nazwane tak na cześć Zygmunta II Augusta). 17 maja 1557 roku Zygmunt II August nadał nowemu miastu prawa miejskie magdeburskie oraz herb zawierający jego inicjały - "SA PR" (Sigismundus Augustus Poloniae Rex). W ten oto sposób powstało najstarsze miasto na Suwalszczyźnie. W 1569 roku, na mocy unii lubelskiej Augustów stał się własnością Królestwa Polskiego (pierwotnie należał do Litwy). Augustów przede wszystkim znajdował się na ważnym szlaku komunikacyjnym, prowadzącym w kierunku Grodna. Był też głównym ośrodkiem handlu w puszczy, dzięki czemu miasto dobrze się rozwijało. Kres temu położyły wojny.

Zniszczenia wojenne i późniejsza odbudowa

Największą szkodę uczyniły miastu działania wojenne w czasie Potopu w 1656 r. 8 X 1656 r. wojska polskie, wspierane przez Tatarów pokonały wrogie oddziały brandenburskie pod Prostkami. Do niewoli tatarskiej dostał się książę Bogusław Radziwiłł - potężny magnat wspierający Szwedów. Hetman Gosiewski zażądał wydania księcia Polakom, co Tatarzy uczynili bardzo niechętnie, po czym porzucili służbę po stronie Rzeczypospolitej i postanowili wrócić na Krym. Spalili przy tym wiele miejscowości na Mazurach. Nie oszczędzili też ziem polskich - Augustów wraz z okolicznym wsiami został doszczętnie spalony, a ludność wzięta w jasyr i poprowadzona na Krym. Dzieła zniszczenia dopełniły wojska szwedzkie oraz koronne i litewskie. Co gorsza wybuchła zaraza, która wykończyła zdziesiątkowaną ludność. Król Jan II Kazimierz, aby ułatwić odbudowę miasta, wydał w 1658 roku przywilej pozwalający mieszczanom na wolny wyrąb drzewa w puszczy. Nie poprawiło to jednak zbytnio sytuacji i ludność miasta rosła bardzo powoli.

Zabory

Wojny i powstanie województwa augustowskiego

Augustow-najstarszy budynek

Dom, w którym nocował Napoleon, opecnie najstarszy zachowany budynek w mieście.

W wyniku trzeciego rozbioru Augustów został przyłączony do Królestwa Prus. Prusacy utworzyli obecny cmentarz i park miejski. Ich rządy nie trwały jednak długo, gdyż już w 1807 r. na mocy pokoju w Tylży wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. W 1812 r. przez miasto przemaszerowała Wielka Armia Napoleona, idąca na Moskwę. Niestety, wyprawa zakończyła się klęską i jeszcze w tym samym roku miasto było światkiem odwrotu resztek oddziałów napoleońskich. Przez Augustów przejechał również Napoleon, który nocował w kamienicy nr 28 przy Rynku Zygmunta Augusta[1] Po klęsce Napoleona Augustów znalazł się w Królestwie Polskim, zwanym Kongresówką. Utworzono województwo augustowskie. Uznano jednak, że mały Augustów, w którym wciąż dominowała zabudowa drewniana i nie było budynków nadających się na siedzibę władz wojewódzkich, nie może być stolicą województwa. Zdecydowano więc umieścić siedzibę władz wojewódzkich w Suwałkach. W ten sposób rozpoczął się proces stopniowej utraty znaczenia Augustowa na rzecz Suwałk.

Nowe nadzieje związane z budową kanału

Town Hall in Augustow 01

Ratusz zbudowany przez Henryka Marconiego

W 1821 roku Królestwo Prus rozpoczęło wojnę celną przeciwko Kongresówce, nakładając bardzo wysokie cło na polskie płody rolne spławiane Wisłą do Gdańska. Był to odwet za wprowadzenie w Królestwie Polskim wysokich ceł na obce produkty przemysłowe, które miały na celu ochronę polskiego przemysłu. W tej sytuacji rząd Kongresówki, w porozumieniu z rządem carskim, postanowił ominąć pruskie cło, poprzez stworzenie nowej drogi wodnej na Bałtyk. Zamierzano to osiągnąć poprzez budowę dwóch kanałów. Pierwszy kanał, zwany Augustowskim, miał biec do Biebrzy do Niemna, a drugi, zwany Windawskim miał biec od Niemna do portu w Windawie na terenie obecnej Łotwy. Za budowę Kanału Windawskiego odpowiadali Rosjanie, natomiast Augustowski miał być zbudowany siłami wyłącznie Polaków. Zadanie to powierzono generałowi Ignacemu Prądzyńskiemu.[2] Prądzyński nie znał się na inżynierii wodnej, więc za wszelką cenę starał się uniknąć tego zadania, między innymi próbował załatwić sobie fałszywe zwolnienie lekarskie, jednak próby te spełzły na niczym. Prądzyński zapoznał się z literaturą zagraniczną na temat budowy kanałów i dysponując wyłącznie teoretyczną wiedzą przystąpił do prac w roku 1825. Budowa kanału trwała do roku 1839 i sprawiła, że Prusacy bardzo szybko wycofali się z ceł na polskie towary. Sprawiło to, że rząd carski zrezygnował z ukończenia budowy Kanału Windawskiego, a w tej sytuacji Kanał Augustowski nie spełnił roli, do jakiej był przeznaczony. Nie oznacza to jednak, że była to decyzja zła - to właśnie budowa kanału doprowadziła do zniesienia pruskich ceł, a kanał od tej pory odgrywał dużą rolę gospodarczą dla Augustowa i okolic, choć nie tak wielką jak zamierzano. Jest on jednak uważany za jedno z największych osiągnięć inżynierii polskiej w XIX w.
KP województwo augustowskie COA

Herb województwa augustowskiego

W związku z budową kanału, planowano przebudować Augustów w nowoczesny port, który miał być odtąd stolicą województwa. Zadanie to powierzono Henrykowi Marconiemu, który miał wznieść w Augustowie ratusz, pocztę, budynki dla władz wojewódzkich oraz przebudować całe miasto tak, by było godne miana stolicy województwa. Marconi miał przy tym za zadanie nie naruszać oryginalnego układu urbanistycznego, pochodzącego jeszcze z XVI w. Wybuch powstania listopadowego spowodował rezygnację z tych ambitnych planów. Marconi zdążył wznieść gmach ratusza oraz poczty.

Walka o niepodległość Polski

W drugiej połowie XIX wieku w okolicach Augustowa trwały walki z powstańcami styczniowymi. Największą bitwę stoczył oddział "Wawra" Ramotowskiego w uroczysku Kozi Rynek. Po powstaniu zbudowano w Augustowie linię kolejową łączącą miasto z Suwałkami i Grodnem. Wzniesiono też koszary dla 104 Ustiużskiego Pułku Strzelców, stacjonującego w mieście.

W czasie pierwszej wojny światowej Augustów zajęli Niemcy, którzy wznieśli tartak, prowadząc przy tym rabunkową wycinkę drzew w Puszczy Augustowskiej. Po wojnie miasto zajęli bolszewicy, a potem na krótko Litwini. We wrześniu 1920 roku z Augustowa wyruszyła wielka ofensywa polska, zakończona wielkim zwycięstwem w bitwie nad Niemnem. Miasto ostatecznie znalazło się w granicach polski.

Międzywojnie

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Augustowie, w dawnym koszarach rosyjskich, stacjonował 1 Pułk Ułanów Krechowieckich - najstarsza i jedna z najbardziej zasłużonych jednostek kawalerii II Rzeczypospolitej. Krechowiacy bardzo przyczynili się do rozwoju miasta - założyli jacht klub, prowadzili szereg imprez sportowych i kulturowych, przyciągali też do Augustowa wybitne osobistości, takie jak prezydent Ignacy Mościcki, którego wizyty przyczyniły się do wzrostu popularności Augustowa jako ośrodka turystycznego. O dobry wizerunek miasta dbali też miejscowi nauczyciele, którzy wydawali przewodniki turystyczne na temat Augustowa. Dzięki temu Augustów szybko stał się jednym z głównych ośrodków letniskowych w Polsce.

II wojna światowa

Już w pierwszym dniu wojny miasto zostało zbombardowane przez lotnictwo niemieckie. Jednak wojska III Rzeszy długo omijały Augustów, który dopiero 23 września 1939 roku został zajęty przez oddziały sowieckie. Przy okazji w pobliskich Białobrzegach Sowieci rozstrzelali ośmiu polskich jeńców. Na mocy porozumień niemiecko-sowieckich Augustów znalazł się w granicach ZSRR. Sowieci rozpoczęli wywózkę ludności Augustowa na Sybir, która trwała aż do 22 czerwca 1941 r., kiedy do Augustowa wkroczyły oddziały Wehrmachtu. Osoby, których Sowieci nie mogli wywieść na Sybir, zostały przez nich rozstrzelane przed gmachem Zarządu Wodnego.

Niemcy na terenie Augustowa założyli getto dla ludności żydowskiej, na terenie dzielnicy Baraki. Było ono niewielkie i przeznaczone do rychłej likwidacji. Hitlerowcy prowadzili też masowe egzekucje ludności w okolicach pobliskiej Szczebry (około 8 tys. ofiar) i Klonownicy (6 tys. ofiar). W 1944 roku do Augustowa zaczął zbliżać się front. W latem 1944 roku zatrzymał się on dokładnie na Kanale Augustowskim, przez co Augustów na dłuższy czas znalazł się dokładnie na linii frontu. Miało to katastrofalne skutki dla miasta, którego drewniana zabudowa uległa w większości zniszczeniu. Doszczętnie zniszczony został też zabytkowy ratusz oraz budynek Starej Poczty autorstwa Henryka Marconiego (po wojnie tylko gmach poczty został odbudowany). Niemcy wysadzili też w powietrze śluzę na kanale w Augustowie oraz wieże i front kościoła (obecnie bazyliki mniejszej) Najświętszego Serca Pana Jezusa - największego i jednego z najstarszych augustowskich kościołów, będącego symbolem miasta. Ogółem miasto zostało zniszczone w 70%, a liczba jego ludności zmalała w ciągu wojny z 17 900 do 6000.

Czasy PRL-u

Po zakończeniu wojny komuniści rozpoczęli akcję pacyfikacyjną Augustowa i okolic. Kilka tysięcy osób zostało zatrzymanych, a następnie po to torturach część z nich rozstrzelano. Wydarzenie to jest znane jako obława augustowska i była ona jedną z największych masowych zbrodni w okresie PRL, do tej pory nie została jednak dokładnie zbadana. Aresztowani w Augustowie byli przetrzymywani w dawnej ciastkarni "U Turka", stąd gdy ktoś został aresztowany, mówiono o nim, że "poszedł na ciastka do Turka".

Jednocześnie w okresie PRL miasto zostało odbudowane i odzyskało status jednego z największych ośrodków wypoczynkowych w kraju. Augustów otrzymał też status uzdrowiska.

Bibliografia

  • Irena Baturowa "Augustów i okolice" Suwałki, Wydawnictwo "Hańcza", 2001, ISBN 83-87415-24-3
  • "Materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego", PWN, 1967 r.


Przypisy

  1. Kamienica przetrwała do dnia dzisiejszego i obecnie jest najstarszym zachowanym budynkiem w mieście.
  2. Był to późniejszy bohater powstania listopadowego - zwycięzca w wielu bitwach i najskuteczniejszy z dowódców powstańczych.