FANDOM


POL Żyrardów COA

Herb Zyrardowa

Żyrardów − osada fabryczna znajdująca się w Mazowszu Zachodnim, założona w roku 1830 w celu dania miejsca zamieszkania pracownikom pobliskiej fabryki lniarskiej, która później stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie, a sam car rosyjski, podczas rozbiorów Polski, korzystał z jej produktów.

Toponimia miastaEdytuj

Nazwa miasta pochodzi od nazwiska francuskiego wynalazcy, który był pierwszym dyrektorem technicznym żyrardowskiej fabryki lniarskiej, Philipa de Girarda. Wynalazł on przędzarkę włókien lnianych, która z jednego kilograma lnu umiała uprząść 150 kilometrów nici.

HistoriaEdytuj

Założenie osadyEdytuj

24 czerwca założono spółkę "Karol Scholtz i spółka", w której skład wchodzili Tomasz, Jan i Henryk Łubieńscy, Józef Lubowidzki i Karol Scholtz. W 1833 postanowili oni przenieść fabrykę wyrobów lniarskich do wsi Ruda Guzowska, a w rozwoju przemysłu miał im pomóc wynalazek Philipa de Girarda. Budowę fabryki rozpoczęto w 1830 i w tym samym czasie w Marymoncie trwała produkcja eksperymentalna, która miała potem rozpocząć się w Żyrardowie na szeroką skalę. By dać pracownikom miejsca zamieszkania, 9 sierpnia 1830 założono osadę fabryczną, którą później nazwano Żyrardowem. Budowa fabryki została na chwilę przerwana, na czas powstania listopadowego. Dwa lata później budowa została wznowiona, a już rok później rozpoczęła się produkcja. W tej osadzie zaczęli się osiedlać nie tylko Polacy, ale też Czesi, Austriacy, Niemcy, Rosjanie oraz inne mniejszości narodowe. Ponad 90% mieszkańców znalazło zatrudnienie w fabryce. Wkrótce właściciele fabryki coraz bardziej się zadłużali i w 1842 bank przejął administrację tej fabryki, a pięć lat później ją wykupił.

Przejęcie przez spółkę "Dittrich-Hielle"Edytuj

W roku 1857 fabryka została sprzedana dwóm Niemcom, pochodzącemu z czeskiej miejscowości Schönlinde Karolowi Dittrichowi i wywodzącemu się ze Śląska Karolowi Hielle. Ci zajęli się przeistoczeniem tejże osady w kapitalistyczne przedsiębiorstwo. Doszło m.in. do prawie całkowitej mechanizacji produkcji wyrobów lniarskich. W roku 1870 na wystawie w Petersburgu żyrardowska fabryka otrzymała honorowy tytuł "Dostawcy Dworu Jego Cesarskiej Mości", czyli prawo do asygnowania swoich wyrobów imieniem jego carskiej mości. Wkrótce wyroby żyrardowskie były znane na rynkach bałkańskim, perskim, chińskim i japońskim. Fabryka została też wyróżniona na targach w Amsterdamie, Antwerpii, Filadelfii, Londynie, Moskwie, Niżnym Nowogrodzie, Paryżu, Turynie i Wiedniu, a w 1900, właśnie w Paryżu otrzymała nagrodę grand prix, czyli najwyższe wyróżnienie tych targów. Założono także wiele sklepów za granicą (głównie na Ukrainie i Rosji).

Sama osada się rozrosła. Na obrzeżach miasta znajdowały się hale do młócenia lnu, w samym środku miasteczka stała fabryka, a naprzeciw niej budynki mieszkalne dla pracowników. Na lewo od fabryki znajdowały się wille dyrektorów i właścicieli oraz udziałowców fabryki, w tym otoczona, nazywanym w Żyrardowie, dużym parkiem willa samego Karola Dittricha.

W 1884, syn Karola Dittricha, Karol Ditrrich Junior, przejął udziały ojca. Mimo zmiany zarządcy, modernizacja fabryki nadal postępowała. Wprowadzono tkactwo wzorzyste i ozdobnicze, nad którym prace odbywały się na nowoczesnych krosnach Jacquarda. Zatrudniono wielu utalentowanych projektantów, od których zależała jakość i wygląd wyrobów. Już wtedy, czyli pod koniec XIX wieku, Zakłady Żyrardowskie zostały uznane najlepszym producentem wyrobów lnianych w Europie. Z inicjatywy Karola Dittricha Juniora powstało wiele instytucji publicznych, czyli kościoły, szkoły, biblioteki, przedszkole, szpital, resusrsa, dom kultury (dzisiejsze żyrardowskie kino "Len"), pralnia i łaźnia. Wszystkie te instytucje, oprócz dwóch ostatnich nadal funkcjonują.

Panorama Żyrardowa z 1899 roku

Panorama Żyrardowa z 1899 roku

Bunt szpularek Edytuj

Mimo dobrego rozwoju i dużego popytu na wyroby lniane, nie obyło się bez konfliktów. Szpularki musiały codziennie ciężko pracować do kilkunastu godzin dziennie. Wiosną roku 1883 obniżono im płace, co spotkało się z oburzeniem pracownic. W związku z tym dnia 23 kwietnia tego samego roku rozpoczął się największy na ziemiach żyrardowskich i pierwszy masowy strajk na ziemiach polskich - strajk szpularek. Tego dnia odmówiły one przystąpienia do pracy, po czym wyszły na ulice manifestować. Siły żandarmerii były niewystarczające, więc do stłumienia strajku zostało wezwane wojsko rosyjskie. W wyniku pięciodniowego strajku zginęły trzy osoby i kilka zostało rannych. 28 kwietnia Karol Dittrich Senior zgodził się na warunki szpularek, kończąc bunt szpularek. W 2013, z okazji 130 rocznicy strajku, został nakręcony w Żyrardowie film "Strajk Szpularek - Historia Prawdziwa".

Lata 1914-1918Edytuj

Po wybuchu I wojny światowej, wielu żyrardowskich robotników zostało wcielonych do wojsk rosyjskich lub niemieckich, co ograniczyło produkcję, ostatecznie ją zatrzymując. Żyrardów stał się zapleczem frontu niemiecko-rosyjskiego na linii Płock - Bzura - Rawka. W 1915 Rosja zarządza wywiezienie wszystkich maszyn fabrycznych w głąb swojego imperium, a w Żyrardów staje się magazynem surowców i towarów. 17 lipca 1915 oddziały rosyjskie podłożyły materiały wybuchowe pod większość budynków zakładu i zdetonowali je tuż przed wkroczeniem Niemców. Po tym wydarzeniu Żyrardów był okupowany przez zachodniego sąsiada, który rok później nadaje tej osadzie prawa miejskie.

Afera żyrardowskaEdytuj

W 1919 Żyrardów został oficjalnie mianowany miejską jednostką administracyjną. W związku z tym fabryka została własnością państwową. W międzyczasie w wyborach do Rady Miejskiej w 1924 wygrali komuniści, więc z rozkazu władz wojewódzkich rada ta została rozwiązana. Zdążyli oni jednak zmienić nazwę głównej ulicy miasta na 1 maja, która nadal się tak nazywa.

W 1923 miała miejsce jedna z największych afer w historii Żyrardowa. Zakłady lniarskie zostały nabyte przez francuskie konsorcjum Marcela Boussaca, który źle zajmował się fabryką, dzięki czemu pogorszył życie w mieście, w którym mieszkali głównie jej pracownicy. W wyniku licznych defraudacji pieniędzy fabryki, skarb państwowy także na tym cierpi. Marcel zezwolił też na asygnowanie słabych francuskich tkanin marką żyrardowską. Ostatecznie sprawa ta trafiła do sądu, gdzie wynikło, że w aferę tą był zamieszany też rząd francuski. W 1936 państwo odzyskuje fabrykę, po czym następuje ożywienie miasta.

Okres II wojny światowejEdytuj

W czasie II wojny światowej Zakłady Żyrardowskie dostały się pod zarząd niemieckich okupantów. W związku z tym, że Żyrardów był ośrodkiem przemysłowym i komunikacyjnym, stacjonował w nim garnizon wojskowy, żandarmeria i Schultzpolizei. Na dzisiejszej ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej, biegnącej wzdłuż torów kolejowych, za czasów okupacji niemieckiej znajdował się tam posterunek Gestapo. W Żyrardowie często dochodziło do mordów w wykonaniu hitlerowców, które są upamiętnione tablicami i pomnikami. Pod koniec wojny wojska niemieckie miały, po raz kolejny, wysadzić fabrykę, ale powstrzymał ich atak czołgistów radzieckich, którzy zajęli miasto 16 stycznia 1945.

Okres PRL-uEdytuj

Już w 1945 wznowiono produkcję w zakładach, których nazwę zmieniono na Państwowe Zakłady Włókiennicze nr 1 w Żyrardowie. W wyniku przekształceń, wyodrębniono Zakłady Przemysłu Bawełnianego, Zakłady Przemysłu Lniarskiego im. Rewolucji 1905 r. "Żyrardów", Zakłady Przemysłu Pończoszniczego "Stella", Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Poldres" oraz Żyrardowskie Zakłady Tkanin Technicznych im. Kasprzaka. W 1960 powstało też Centralne Laboratorium Przemysłu Lniarskiego. Ponad 50% czynnych zawodowo mieszkańców Żyrardowa znalazło zatrudnienie w zakładach, w związku z czym powstały też liczne szkoły specjalistyczne, które kształciły przyszłych pracowników fabryki, jak m.in. Zasadnicza Szkoła Włókiennicza, która potem zmieniła nazwę na Zespół Szkół Włókienniczych. W tym też czasie zakłady posiadały żłobki, przedszkola, przyzakładowe przychodnie lekarskie, mieszkania pracownicze, a też organizowały grzybobrania i wycieczki krajoznawcze. Dzięki dobrej polityce w zakładach, polskie włókiennictwo znów przywraca swoją światową klasę, zdobywając wiele wyróżnień oraz eksportując swoje produkty nawet na zachód.

Ostatnie dziesięciolecie XX wieku i początek XXIEdytuj

W ostatnim dziesięcioleciu XX wieku kondycja finansowa zakładów lniarskich znacznie się pogorszyła, co ostatecznie doprowadziło do upadku żyrardowskiego przemysłu włókienniczego. Upada też Zakład Przemysłu Lniarskiego im. rewolucji 1905 r., którymi zarządzał syndyk masy upadłościowej. Na bazie tego upadłego przemysłu powstają Zakłady Lniarskie S.A., które początkowo spotykają się z trudnościami finansowymi i w 1997 ten przemysł też upada, ogłaszając wyprzedanie majątku. Na początku XXI wieku upada przemysł odzieżowy "Poldres",, Centralne Laboratorium Przemysłu Lniarskiego w 2002, a dwa lata później "Stella". W 1999 powstaje Fabryka Wyrobów Lnianych Spółka z o.o. Do dziś władze miasta starają się przywrócić piękno miasta zniszczonego przez wojny, by wyglądało tak, jak w XIX wieku, remontując dworzec kolejowy i "duży park" oraz ulicę Okrzei czy też opuszczone zakłady zamieniając na lofty.

CiekawostkiEdytuj

  • W rejestrze zabytków znajduje się ponad 296 obiektów z Żyrardowa;
  • żyrardowska osada fabryczna jest obecnie jedynym w Europie, zachowanym w całości, zespołem urbanistycznym miasta przemysłowego z tego okresu.

ŹródłaEdytuj

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki